ⓘ भारतस्य नद्यः - भारतस्य नद्यः, सप्त नद्यः, घटप्रभा, संस्कृतम्- भारतस्य सांस्कृतिकभाषा, देवासमण्डलम्, काजीराङ्गाराष्ट्रियोद्यानम्, परोपकारः, जम्बुद्वीपः ..

भारतस्य नद्यः

इति श्लोकः भारतीयसंस्कृतौ अविनाभावेन अस्ति । प्रातरुत्थाय भूमौ पादन्यासात् पूर्वं तस्याः क्षमां प्रार्थयति मानवः । तत्र तस्याः वर्णने पर्वताः एव स्थनौ यस्याः सा भूमिः इत्युक्ते पर्वतात् प्रादुर्भूतानां नदीनां जलं जनाः पिबन्ति । अतः भूमातुः स्तन्यं जदीजलम् । भारतस्य संस्कृतौ पर्वतानां नदीनां च तादृशं स्थानं कल्पितम् । नद्यः तु मातृस्थाने विराजन्ते भारतीयहृन्मन्दिरेषु । तासां नामानि अपि स्त्रीप्रत्ययान्तानि एव भवन्ति । इति श्लोकं भारतीयाः पूज्यायाः पूर्वं स्नानात् पूर्वम् उक्त्वा प्रयुञ्जमाने यस्मिन् कस्मिन्नेपि जले तासां पुण्यनदीनाम् आह्वाहनं कृत्वा तस्य उपयोगं करोति । नद्यः तु जनानां जीवनस ...

सप्त नद्यः

नदी भारतीयसंस्कृतौ अविनाभावेन अस्ति । प्रातरुत्थाय भूमौ पादन्यासात् पूर्वं धरणिदेव्याः क्षमां प्रार्थयति मानवः । तत्र तस्याः वर्णने पर्वताः एव स्थनौ यस्याः सा भूमिः इत्युक्ते पर्वतात् प्रादुर्भूतानां नदीनां जलं जनाः पिबन्ति । अतः भूमातुः स्तन्यं जदीजलम् । भारतस्य संस्कृतौ पर्वतानां नदीनां च तादृशं स्थानं कल्पितम् । नद्यः तु मातृस्थाने विराजन्ते भारतीयहृन्मन्दिरेषु । तासां नामानि अपि स्त्रीप्रत्ययान्तानि एव भवन्ति । इति श्लोकं भारतीयाः पूज्यायाः पूर्वं स्नानात् पूर्वम् उक्त्वा प्रयुञ्जमाने यस्मिन् कस्मिन्नेपि जले तासां पुण्यनदीनाम् आह्वाहनं कृत्वा तस्य उपयोगं करोति । नद्यः तु जनानां जीवनस्य ...

घटप्रभा

घटप्रभा नद्यः भारतस्य पश्चिमघट्टेषु उद्भवति। २८३ किलोमीटर् पर्यन्तं पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । एषा नदी बेळगावी मण्डलस्य गोकाक इति स्थाने ५३मीटर्तः अधः पतति } एषा ८८२९ चतुरस्रकिलोमीटर्प्रदेशं यावत् जलसेचनं करोति।

संस्कृतम्- भारतस्य सांस्कृतिकभाषा

साम्प्रतं मातृभाषा राष्ट्रभाषा राजभाषा लोकभाषा इत्यादि विविधनामभिः एव भाषा: ज्ञायन्ते। संस्कृतस्य तु देवभाषा पौराणिकभाषा सहजशास्त्रियभाषा इत्यादि नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति एव। संस्कृतस्य अस्तित्वम् अद्यतनावश्यकता वा केवलं पूर्वोक्तनामभिः प्रसिद्धं भवतु इति न, अपि तु भारतस्य सांस्कृतिकभाषा इत्येवं भवतु इति भारतस्य उच्चतमन्यायलयेन अपि एतत्स्पष्टीकृतम् अस्ति । सर्वाः अपि भाषाः स्वसंस्कृतेः प्रसारार्थं विद्यमानाः उपायाः भवन्ति इति भाषाशब्दनिर्वचनतः अवगम्यते। तथा – आशयविनिमयार्थं या उपाधिःसा भाषा –इति। आशयविनिमयः नाम आशयस्य विनिमयः, आशयः इत्युक्ते संस्कारः इत्यर्थः यतः आशेरते इत्याशयः इति व्युत्पत ...

देवासमण्डलम्

देवासमण्डलम् इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उज्जैनविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति देवास इति नगरम् ।

काजीराङ्गाराष्ट्रियोद्यानम्

काजिरङ्गराष्ट्रीयोद्यानम् भारतस्य असमराज्ये अस्ति । विश्वपरम्परास्थानेषु अन्यतमम् एतत् उद्यानं जगतः अधिकांशानां एकशृङ्गिनां खड्गमृगानाम् आश्रयस्थानम् अस्ति । आप्राचीनकालात् अनुवर्तमानेषु अल्पसङ्ख्याकेषु प्राणिषु अन्यतमाः सन्ति खड्गमृगाः। गोलाघाट् मण्डले नागांव मण्डले विस्तृतस्य अस्य उद्यानस्य विस्तीर्णं ४५०व.की.मी. अस्ति । अस्मिन् उद्याने शार्दूलानां सङ्ख्या निबिडा अस्ति । विश्वस्य संरक्षितारण्येषु विद्यमानां शार्दूलानां सङ्ख्यासु एषा अधिकतमा अभवत् । अज्ञातानि अननुमतानि च आक्रमणानि निवारयितुं १९४० तमे वर्षे घोषितम् अस्ति यत् काझिरङ्गराष्ट्रियोद्यानं वन्यजीविनां रक्षणस्थलम् इति । १९७४ तमे ए ...

परोपकारः

परस्य हितसाधनं सज्जनाः कर्तव्यम् इति भावयन्ति । यत् कर्म मनुष्याणां हिताय कल्पते, तादृशं मानवोचितं कर्म यदि वयम् आचरेम तर्हि इतरे जनाः तदुपकारं लब्ध्वा प्रीताः सन्तः सुखेन जीवन्ति । तेन च अस्माकं मनसि सन्तोषः जायते । एतेन एव समाजस्य प्रभूतः उपकारः संसाधितः भविष्यति । समाजस्य उपकारेण एव राष्ट्रस्य समृद्धिः भवति । अतः व्यासमुनेः वचनमिदं सर्वदा स्मरणीयं स्यात् - परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् इति । एतस्मिन् प्रसङ्गे सर्वदा प्रकृतिः एव अस्माकं दृष्टान्तस्वरूपा भवति । सूर्यः लोकस्य उपकाराय आलोकं ददाति । चन्द्रानिलनलाः परोपकाराय एव सन्ति । पञ्चमहाभूतानां सृष्टिः विश्वस्य हितसाधनाय एव जाता । तथै ...

जम्बुद्वीपः

जम्बुद्वीपम् एक: महाद्वीपः अस्ति। जम्बुद्वीपम् विश्वस्य महिसतम् महाद्वीपः अस्ति। एषः महाद्वीपम् अनेकाणि देशानि अस्ति| भारतवर्ष: एशानि महाद्वीपम् एक: राष्ट्रः अस्ति |भूम्याः सर्वे प्रधानधर्माः प्रधानमताः च जम्बुद्विपात् उद्भवन्। जम्बुद्वीपात् एव बहवः पुरातनसंस्कृतयः अवर्धन्त। ४३ राष्ट्रैः युक्तः अयं खण्डः ४४,३९१,१६३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितेन विस्तारेण युक्तः अस्ति । अस्य खण्डस्य भूयान् भागः उत्तरगोलार्धे दृश्यते । इण्डोनेशियादेशस्य भागार्धमात्रं दक्षिणगोलार्धे दृश्यते । दक्षिणस्य १० ० तः उत्तरस्य ८० ० अक्षांशयोः मध्ये, पूर्वगोलार्धस्य २५ ० - १९० ० रेखांशयोः मध्ये अयं खण्डः विद्यते । जम्बुद्वीपस ...

यमुनानदी

यमुना दक्षिणेशियामहाद्वीपे भारतदेशे एका नदी अस्‍ति। भानुजा, कालिन्दी, सूर्यपुत्री इति ज्ञाता हिमालये कलिन्दपर्वतात् उत्पद्यते। सा एका पवित्रा नदी। यमुनानद्याः उगमस्थानम् उत्तराखण्डराज्यस्य उत्तरकाशीमण्डलस्य यमुनोत्री इत्यत्र उद्भवति । ततः १३७० कि.मी दूरं यावत् प्रवह्य उत्तरप्रदेशस्य इलहाबाद् प्रयागः इत्यत्र गङ्गानद्या मिलति । एषा नदी उत्तराखण्ड-हरियाणा-देहली-उत्तरप्रदेशराज्यानां मार्गेण प्रवहति । देहली मथुरा आग्रा इत्यादिप्रमुखनगराणि अस्याः तीरे सन्ति । यद्यपि एषा गङ्गानद्याः उपनदी इति कथ्यते,तथापि एतस्याह् अपि अनेकाः उपनद्यः सन्ति । तासु प्रमुखाः चम्बल्, बेत्वा, तोन्स्, केन् च । एतासु तोन ...

मिजोरामराज्यम्

मिजोरामराज्यं भारतदेशस्य ईशान्यभागे विद्यमानं राज्यम् । अस्य राज्यस्य राजधानी ऐजोल इत्येतन्नगरम् । ईशान्यभारते मिजोरामराज्यस्य स्थानं महत्त्वपूर्णम् विद्यते ।

कौशिकी नदी

कौशिकी नदी चिनदेशस्य स्वशासित तिब्बत प्रदेशात् निसृत्य नेपालदेशस्य उत्तरतः दक्षिणस्यां वहति । विहारस्य कटिहारमण्डलान्तर्गते कुर्सेलास्थानसमीपे इयं गङ्गायां मिलति । सप्तनद्याः समागमेन सप्तकौशिकीति नाम्ना इयं विख्याता विद्यते । सप्तकौशिक्यां अभिव्यापका सप्तनद्यः - अरुणः, वरुणः, तमोरः, सुनकोशी, दुधकोशी, तामाकोशी इन्द्रावती पूर्वीय हिन्दूवैदिकधर्मसंस्कृतौ नद्याः अतीव महत्वपूर्णस्थानमस्ति । प्रातरुत्थाय भूमौ पादन्यासात् पूर्वं धरणीदेव्याः एतादृशवाक्येन क्षमां प्रार्थयन्ति हैन्दवाः । समुद्रवसने देवि पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपत्नी नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे ।। पूर्वीयसंस्कृतौ पर्वतानां नदीना ...

                                     

ⓘ भारतस्य नद्यः

  • जन प बन त अत भ म त स तन य जद जलम भ रतस य स स क त पर वत न नद न च त द श स थ न कल प तम नद य त म त स थ न व र जन त भ रत यह न मन द र ष
  • जन प बन त अत भ म त स तन य जद जलम भ रतस य स स क त पर वत न नद न च त द श स थ न कल प तम नद य त म त स थ न व र जन त भ रत यह न मन द र ष
  • ह न द - मन द रम धर म - स श धनम भ रतस य प रध नमन त र ण भ रतस य र ष ट रपतय भ रतस य नद य भ र त यक र ड भ रतस य स र यमन द र ण भ रतस य मण डल न सप तचत व र शदध कनवदशशततम
  • घटप रभ नद य भ रतस य पश च मघट ट ष उद भवत क ल म टर पर यन त प र वद श प रत प रवहत एष नद ब ळग व मण डलस य ग क क इत स थ न म टर त अध
  • म ख य नद य उम ख र उम यम क ञ च य ङ ग, म व व उम य व, म न ग ट तथ म ण ट ड इत य द न प रस थभ म क न द रभ गस य तथ प र वव भ गस य म ख य नद य भवन त
  • बङ ग लक ल ल प र प न त अन य ह म लय त प रभ त नद य इरवड ड सल व न इत य द य नद य बर म द श प रवहन त ह म लयप रद श शत ध क न सर स सन त
  • आय ज यत मण प र - र ज य भ रतस य आभ षण प र वद श स व ट जरल ण ड च कथ यत अस म न र ज य मन हर ण प र क त कद श य न नद य पर वत वन न च सन त
  • प रय ग पर पक र य फलन त व क ष पर पक रय द हन त ग व पर पक र य वहन त नद य पर पक र र थम द शर रम इत यद स भ ष त न सकलस स क तव ङ मयव श ष अप
  • उत तर श ज प रमण डल दक ष ण खण डव मण डलम अस त अस म न मण डल त स र नद य प रवहन त त - नर मद नद क ल स न धनद क ष प र नद जनगणन न ग ण
  • नद य औद यम कम ल न य न द ष त अभवन व य रप व हन न ध म र ण प रद ष त आध न क ध वन यन त र ध वन प रद षण स ज तम भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स
  • क रण न अस य र ज यस य नद य जल न पर प र ण भवन त एव च पर वहन य नद म र ग अप प रय ज यन त क रळ नद य सन त त स नद य प र वभ ग त पश च मद श
                                     

पृथिवीज्ञानं

पर्यावरणस्य मालिन्यम् अधुना समस्त विश्‍वस्‍य समस्‍या वर्तते । यज्‍जलं यश्‍च वायुः उपलभ्‍यते, तत्‍सर्वं मलिनं दूषितं च दृश्‍यते । आधुनिकाः वैज्ञानिकाः आणाविकाः प्रयोगाः अपि पर्यावरणस्‍य प्रदूश्षेण सहकुर्वन्ति । प्रकृतिदोहनेन अस्माभिः पर्यावरणं प्रदूषितम् अस्ति । तरुवराः अत्र छिद्यन्ते। न बहु लताः गृहे विद्यन्ते, रुक्षाः शुष्काश्च दुर्बलाः कुत्रचिद्दरीदृश्यन्ते, नद्यः औद्यमिकमालिन्येन दूषिताः अभवन् । वायुरपि वाहनानां धूम्रेण प्रदूषितः। आधुनिक ध्वनियन्त्रैः ध्वनिप्रदूषणं संजातम्।

                                     

चन्द्रभागा (सोमनाथः)

अस्य शक्तिपीठस्य निकटे एव हिरा कपिला सरस्वती नद्यः प्रवहन्ति । अत्रत्या देवी चन्द्रभागा नाम्ना पूज्यते । ऐतिह्यानुसारम् अत्र सतीदेव्याः उदरं पतितम् इति भक्तानां विश्वासः। चन्द्रभागादेव्याः देवालयः नास्ति । अत्रत्यः शिवः वक्रतुण्डनाम्ना पूज्यते । एतत् स्थानं प्रभासक्षेत्रनाम्ना अपि अभिजानन्ति। केषाञ्चन मतानुसारं यत्र उदरं पतितं तत् स्थानं मुम्बयीसमीपे भरोल् इत्यत्र अस्ति ।