ⓘ भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि - तमिळनाडुराज्यम्, भारतस्य सूर्यमन्दिराणि, काञ्चिपुरम्, बदरीनाथः, विन्ध्यपर्वतश्रेणी, हिमालयः, सह्यः, उत्तरप्रदेशराज्यम्, काशी, द्वारका ..

तमिळनाडुराज्यम्

तमिळनाडुराज्यम् तमिऴ्: தமிழ்நாடு भारतस्‍य दक्षिणभागे विद्यमानं राज्यम् अस्‍ति । भारतदेशे सुप्रसिद्धं तमिळुनाडुराज्यं विस्तारदृष्ट्या जनसङ्ख्यादृष्ट्या च एकादशे स्थाने अस्ति । सहस्रकिलोमीटरविस्तृतः सागरतीरप्रदेशः अस्ति । बङ्गालोपसागरतीरे, दक्षिणभागे हिन्दुमहासागरतीरे च अनेकानि देवस्थानानि तीर्थक्षेत्राणि च सन्ति । पश्चिमे अरब्बीसमुद्रः अस्ति । कावेरीनदीतीरे च अनेकदेवस्थानानि पुण्यक्षेत्राणि च सन्ति । तमिळ्नाडुराज्यं देवालयानां राज्यम् इति च कथयन्ति । प्राचीनशौल्या अत्र पूजाराधनोत्सवादयः प्रचलन्ति । जनाः प्रतिदिनं देवालयम् आगच्छन्ति । इति तु सर्वसाधारणः विषयः । परम्परया अत्र जीवनपद्धतिः यथाप ...

भारतस्य सूर्यमन्दिराणि

भारतस्य सूर्यमन्दिराणि भारतीयमन्दरिप्रथायां विशिष्टं स्थानम् आवहन्ति । उन्नावस्य सूर्यदेवालयस्य नाम बह्यन्यदेवमन्दिरम् इति । एतत् भारतस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य उन्नाव इति ग्रामे अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः सूर्यस्य शिलामूर्तिः इष्टिकापीठे विराजते । २१कलानां प्रातिनिधिकरूपेण २१त्रिकोणाकारस्य सूर्यस्य मन्दिरं निर्मितम् अस्ति ।

काञ्चिपुरम्

कञ्ची अथवा काञ्चीपुरं चेन्नैनगरात् ८० की.मी. तिरुपतितः ९०.की.मी. दूरे च अस्ति । देशस्य सर्वेभ्यः भागेभ्यः रेलयानस्य सौकर्यम् अस्ति । तमिळ्नाडुराज्यस्य प्रमुखनगरेभ्यः बस् यानानि अपि सन्ति ।

बदरीनाथः

भारतस्य तीर्थस्थानेषु अन्यतमं बदरीनाथक्षेत्रम् । हिमालयपर्वते नरनारायणौ अस्मिन् एव आश्रमे अवसताम् । अत्र पाण्डवाः आगताः आसन् । अत्र नरनारायणयोः देवालयं विष्णुगङ्गानद्याः तीरे निर्मितवन्तः सन्ति । इदं पूर्वं वेदव्यासस्य आश्रमः आसीत् । बदरीनाथक्षेत्रं भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य चमोलीमण्डलस्य नगरपञ्चायतप्रदेशः । हिन्दूनां पवित्रं क्षेत्रम् अपि । भारतस्य चतुर्धामतीर्थयात्रायाः चतुर्षुक्षेत्रेषु प्रामुख्यं प्राप्तं क्षेत्रम् इदम् ।

विन्ध्यपर्वतश्रेणी

भूमे वेधनं कृत्वा भारतस्य मध्यभागे स्थितः पर्वतः विन्ध्यः। भारतस्य मध्यभागे गुजराततः बिहारपर्यन्तं ७०० मैल् यावत्" विन्ध्य”पर्वतपङ्क्तिः प्रसृता अस्ति । विन्ध्यपर्वतस्य उत्तरभागम् उत्तरपथः इति, दक्षिणभागं दक्षिणपथः इति च वदन्ति । अस्याः पर्वतपङ्क्तेः आरम्भः भवति गुजरातराज्ये । अग्रे मध्यप्रदेशस्य सागर- दामोहमण्डलयोः उत्तरभागस्य बुन्देलखण्ड तथा रेवासंस्थानद्वारा प्रसृता पङ्क्तिः बिहारे समाप्यते । एवं पश्चिमतः प्रसृतः विन्ध्यः पूर्वतः आगतं सातपुरं नर्मदायाः उद्भवस्थाने अमरकण्टके मिलति । सातपुरम् अपि विन्ध्यस्य एव कश्चन भागः ।

हिमालयः

भारतस्य उत्तरदिशि सीमाप्रदेशे स्थितः महान् पर्वतः एव हिमालयः । "हिमालयः” इति नाम्नः श्रवणमात्रेण सर्वस्य अपि भारतीयस्य हृदयं विकसितं भवति । हृदये अनेके दिव्यभावाः सञ्चरन्ति । शारीरे रोमाञ्चः सञ्जायते च । भारतस्य संस्कृतेः पृष्ठभूमिः हिमालयः अस्ति । देशस्य पूर्वजाः कथम् अजीवन्? किम् अचिन्तयन्? क्व जयम् प्राप्नुवन्? कुत्र च पराजिताः अभवन्? इत्येतादृशीणां सहस्रशः घटनानां मूकसाक्षी अस्ति हिमालयः । हिमालयपर्वतश्रेणिः टिबेटप्रस्तभूमेः भारतोपखण्डं पृथक्करोति । एवरेस्टशिखरेण सह प्रपञ्चे अत्यन्तमुन्नत्ताः पर्वतशिखराणि अत्रैव अन्तर्भवन्ति । तथैव द्वे प्रमुखे नद्यौ हिमालयतः एव प्रवहतः । संस्कृतभाषया ...

सह्यः

भारतस्य पश्चिमे भागे दक्षिणोत्तरदिशि सागरतीरे स्थितः अस्ति गिरिगह्वरप्रदेशयुक्तः सह्याद्रिः । कोङ्कणसीमायाः रत्नगिरितः मौनतपस्विनः कन्याकुमारीशक्तिपीठपर्यन्तं प्रसृतः धीमान् गिरिकूटः अयं सह्याद्रिः । पुराणेषु उल्लिखितेषु सप्तकुलपर्वतेषु अयम् अपि अन्यतमः । अस्माकं पर्वतेषु औन्नत्ये हिमालयस्य अनन्तरस्थाने अस्ति सह्याद्रिः । तापीनद्याः तीरतः कुमारीपीठपर्यन्तं पृसृता एषा पर्वतश्रेणी त्रिधा विभक्ता अस्ति । तापीतः दक्षिणदिशि ८०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः पर्वतभागः प्रधानपर्वतः" सह्याद्रिः” । अनन्तरं १६मैलपर्यन्तं" पालघाटी”खातम् अस्ति । तदनन्तरं कुमारीक्षेत्रं यावत् २०० मैलपर्यन्तं विद्यमानः" मलयः” इ ...

उत्तरप्रदेशराज्यम्

उत्तरप्रदेश: भारतस्‍य उत्तर भागे स्‍थितं किञ्चन राज्यम् । प्रायः १९० मिलियन् जनसंख्या विद्यते अस्मिन् राज्ये । भारतदेशेषु विद्यमानेषु राज्येषु अस्मिन्नेव राज्ये अधिकाः जनाः सन्ति । उत्तरप्रदेशे सुफलाभूमिः अधिकतया दृश्यते । उत्तरप्रदेशस्य उत्तर-पश्चिमे हिमाचलप्रदेशः अस्ति । पश्चिमे हरियाणा, देहली, राजस्थानम् च भवन्ति । दक्षिणे मध्यप्रदेशः, छत्तीसगढ, झारखण्डश्च सन्ति । दक्षिण-पूर्वे तथा पूर्वे बिहारराज्यम् अस्ति । उत्तरप्रदेशस्य राजधानी लखनौ अस्ति । अस्य राज्यस्य उच्चन्यायालयः अलहाबाद् नगरे अस्ति । वाराणस्यादि क्षेत्राणाम्, आग्रादी ऐतिहासिकस्थलानाम् आश्रितं राज्यं भवति एतत् । कानपुरं,देवरिया ...

काशी

महाजनपदेषु अन्यतमः अस्ति काशीजनपदः । काशीनगरम् परितः एषः जनपदः प्रसृतः आसीत् । आर्यजनाः अत्र वसन्ति स्म । वाराणसी एतस्य काशीजनपस्य राजधानी आसीत् । एषः जनपदः उत्तरभागे वरुणानद्या दक्षिणे असिनद्या च आवृतः आसीत् । तस्मादेव तस्य जनपदस्य नाम "वाराणसी" इत्यभवत् । बुद्धस्य पूर्वं काशी १६ महाजनपदेषु अत्यन्तं बलवान् जनपदः आसीत् । भारतस्य इतिहासे बहुत्र एतस्य जनपदस्य उत्कृष्टताविषये समृद्धिविषये च उल्लेखः दृश्यते । अङ्ग-मगधजनपदाभ्यां सह काश्याः दीर्घकालस्य शत्रुत्वम् आसीत् इत्यपि तत्र तत्र उल्लेखः अस्ति भारतस्य इतिहासे । काश्याः राजा बृहद्रथः कोसलराज्यं पराजितवान् । किन्तु अनन्तरकाले बुद्धस्य अवधौ र ...

द्वारका

द्वारका भारतस्य पौराणिकस्थलेषु अन्यतमा । एतत् गुजरातराज्ये अस्ति । एतत् नगरं स्वयं श्रीकृष्णः एव प्रतिष्ठापितवान् इति जनैः विश्वस्यते । द्वारावती इति एतस्याः अपरं नाम । एतस्याः प्राचीनं नाम कुशस्थली इति आसीत् ।

मथुरा

भारतदेशे किञ्चन राज्यम् अस्ति उत्तरप्रदेशराज्यम्। अस्य राज्यस्थं किञ्चन मण्डलम् अस्ति मथुरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति मथुरानगरम्। मथुरा भारतस्य उत्तरप्रदेशे काचित् नगरी अस्ति । भगवतः कृष्णस्य जन्म अत्र अभवत् ।मथुरा देहलीतः १३४ कि.मी. । आग्रातः ५७ कि.मी. दूरे अस्ति । श्रीकृष्णस्य जन्मस्थानम् इति पुराणद्वारा ज्ञायते । अत्र अनेके देवालयाः मुस्लिंजनानाम् आक्रमणेन विनष्टाः आसन् । केचन पुननिर्मिताः सन्ति । श्रीकृष्णस्य मथुरानाथमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । चित्रकला सङ्ग्रहालयः इव अस्ति । गर्भगृहे श्रीकृष्णमूर्तिं परितः रजतगावः निर्मिताः सन्ति। केशवमन्दिरसमीपे भागवतमन्दिरमिति सभाभवन ...

अयोध्या

Ayodhya pronunciation, also known as Saket अयोध्या उत्तरप्रदेशस्य किञ्चन नगरम् अस्ति । एतत् अयोध्यामंडले अस्ति । सरयूनद्याः तीरे स्थितम् इदं नगरं रामजन्मभूमिः इति प्रसिद्धम् अस्ति । प्राचिनकाले एषः प्रदेशः कोसलनाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । रामायणकालात्पूर्वमेव एतत् स्थानं प्रसिद्धम् आसीत् । रघुवंशस्य राज्ञां राजधानी आसीत् ।

उज्जयिनी (प्राचीनभारतम्)

क्षिप्रानद्याः तीरे स्थितम् उज्जयिनीनगरम् अतीव प्राचीनम् अस्ति । पूर्वम् अस्य नगरस्य अवन्ती अथवा अवन्तिका इति नाम आसीत् बिन्दुसारस्य काले पाटलीपुत्रं राजधानी आसीत् । कालिदासनगरी इत्यपि निर्दिश्यते ।क्रिस्ताब्दे ३८० वर्षतः ४१४ पर्यन्तं चन्द्रगुप्तः-२ प्रशासनं कृतवान् । तस्य विक्रमादित्यः इति अपरं नाम आसीत् । तदा तस्य आस्थाने कालिदासादयः नवकवयः ‘नवरत्ननाम्ना’ प्रसिद्धाः आसन् । तस्मिन् काले उज्जयिनी राजधानी आसीत् । कालिदासः स्वीये काव्ये मेघदूते उज्जयिनीवर्णन अत्यन्तम् उत्तमतया कृतवान् । अग्रे रजपूतानां सिन्धियावंशीयानां मोगलवंशीयानां च प्रशासनकेन्द्रमासीत् । उज्जयिनीनगरे स्थितं महाकालेश्वरमन ...

जगन्नाथपुरी

पुरी सर्वविधान् अपि पर्यटकान् सन्तोषयति। यदि कश्चित् धार्मिकमनोभावयुक्तः अस्ति तर्हि अत्र अस्ति जगन्नाथदेवालयः। यदि कश्चित् समुद्रप्रियः तर्हि स्वर्णतीरं तेषां स्वागतं करोति। यदि आहारप्रियाः सन्ति तर्हि तादृशैः अवश्यं अत्रत्या आहारविपणिः द्रष्टव्या।

                                     

ⓘ भारतस्य तीर्थक्षेत्राणि

  • बङ ग ल पस गरत र दक ष णभ ग ह न द मह स गरत र च अन क न द वस थ न न त र थक ष त र ण च सन त पश च म अरब ब सम द र अस त क व र नद त र च अन कद वस थ न न
  • भ रतस य स र यमन द र ण भ रत यमन दर प रथ य व श ष ट स थ नम आवहन त उन न वस य स र यद व लयस य न म बह यन यद वमन द रम इत एतत भ रतस य मध यप रद शर ज यस य
  • म न यत अथव स क ष उपलब ध न स त आस त क व श व स एव अत र प रध न भवत भ रतस य चत स द श स महत वप र ण न मन द र ण प रत ष ठन त त न प ण यध म न र म श वर
  • एतत प ठ भ रतस य तम ळ न ड र ज य कञ च नगर अस त क ञ च प रस य अपर न म क ञ च कञ च अथव क ञ च प र च न न नगर त क म त र पत त क म द र
  • व न ध यस य अन पम स न दर यम आस व दयन त तस य उपत यक य व द यम न न त र थक ष त र ण सन दर शन त व न ध यस य स मरणम त र ण म लवस य, कर षस य, म कलस य, उत कलस य
  • भ रतस य त र थस थ न ष अन यतम बदर न थक ष त रम ह म लयपर वत नरन र यण अस म न एव आश रम अवसत म अत र प ण डव आगत आसन अत र नरन र यणय द व लय
  • आगच छन त दल ल म न व स ऽप यत र भवत ट ब टप रद शस य ब द ध न त र थक ष त र ण ह म लय दर द श यन त य त - व नरज त अय प र ण अत मह न प रस द धश च
  • श ल व हनस य र जध न इत य द न अस ख य न प र ण क न ऐत ह स क न च त र थक ष त र ण सन त अस म न पर वत अस म न एव पर वत द त यय अत बल - मह बलय स ह र
  •  स क ष त अध गच छत उत तरप रद श: भ रतस य उत तर भ ग स थ त क ञ चन र ज यम प र य म ल यन जनस ख य व द यत अस म न र ज य भ रतद श ष व द यम न ष
  • इत यभवत ब द धस य प र व क श मह जनपद ष अत यन त बलव न जनपद आस त भ रतस य इत ह स बह त र एतस य जनपदस य उत क ष टत व षय सम द ध व षय च उल ल ख द श यत
                                     

भारतस्य चत्वारि पुण्यधामानि

अखण्डे भारतवर्षे चत्वारि प्रसिद्धानि महापुण्यधामानि सन्ति । एतेषां उत्पत्तिविषये निश्चिता मान्यता अथवा साक्षी उपलब्धा नास्ति । आस्तिकः विश्वासः एव अत्र प्रधानः भवति । भारतस्य चतृसु दिशासु महत्वपूर्णानि मन्दिराणि प्रतिष्ठन्ते । तानि पुण्यधामानि रामेश्वरः द्वारका जगन्नाथपुरी बदरीनाथः च । अष्टमशतके भगवप्रादः श्री शङ्कराचार्यः एतानि एकसूत्रेण ग्रथितवान् इति दृढविश्वासः । एतेषु चतृषु मन्दिरेषु किं परमम् इति निर्णेतुं नैव शक्यते । चतुर्णामपि समानं पुण्यस्थानत्वेन मन्यन्ते साधकाः ।

                                     

सप्त मोक्षपुर्यः

भारतीयसंस्कृतौ मोक्षस्य परिकल्पना दृढा अस्ति । मानवानां जीवनस्य चरमं परमं च लक्ष्यं कैवल्यम् एव । द्वादशज्योतिर्लिङ्गानां दर्शनेन सप्तपुण्यपुरीणां दर्शनेन अथवा तत्रैव देहत्यागेन आत्मा सायुज्यं लभते इति दृढः विश्वासः भारतीयानां हृदये प्रतिष्ठते ।

                                     

हरिद्वारम्

उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति हरिद्वारमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति हरिद्वारनगरम् । हरिद्वारम् भारतदेशे विद्यमानं किञ्चित् सुप्रसिद्धं तीर्थस्थलम् अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम माया इत्यपि आसीत् । इदं नगरम् उत्तराञ्चलराज्ये गङ्गातीरे वर्तते ।