ⓘ विज्ञानम् - विज्ञानम्, विज्ञानकला, पद्मश्री-पुरस्कारः, ताम्रम्, विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः, जीवशास्त्रम्, प्राचीनजीवशास्त्रम्, प्राचीनभारतस्य विज्ञानवैभवम् ..

विज्ञानम्

ज्ञानमिति पदं तु ‘ज्ञा अवबोधने’ इति धातुना व्युत्पन्नम्। वस्तूनां स्वरूपज्ञानं विषयाणाम् इन्द्रियजन्यं ज्ञानं च अस्य परिधिः। वि इति उपसर्गस्य योजनेन, ‘विशिष्टं ज्ञानं विज्ञानम्’ इति अर्थः स्फुरति। पुरातनाः ज्ञानमिति शब्दम् आत्मज्ञानविषये, विज्ञानशब्दं लौकिकविषयाणां ज्ञाने उपयुज्यन्ते स्म इति ज्ञायते। अमरकोशे, ‘मोक्षे धी ज्ञानमन्यत्र विज्ञानं शिल्पशास्त्रयोः’ इति लिखितमस्ति। अस्मिन्नर्थे, ‘विविधं ज्ञानं विज्ञानम्’ इति वक्तुं शक्यते। कूर्मपुराणेऽपि - चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यथार्थतः। विज्ञानमितरद् विद्यात् येन धर्मो विवर्धते॥ इति उक्तम्। आङ्ग्लभाषायां विज्ञानम्, ‘Science’ इति पदेन व्य ...

विज्ञानकला

चतुष्षष्टिकलानाम् अध्ययनदृष्ट्या विभागः क्रियते तर्हि प्रथमतया विज्ञानकला एव दृष्टिगोचरः भवति। विज्ञानं सिद्धसिद्धान्तानां तथा शुद्धतर्कचिन्तनादिना स्थितम् अस्ति। कला कल्पनायाः, आदर्षस्यच् मूलं भवति। अतः विज्ञानम् अपि एका कला इति व्यवहारः कथं शक्यम्? इति चेत्, निर्दिष्टस्य विषयस्य यदा यथार्थज्ञानम् आयाति तदा कला इति। अस्याः कलायाः सविमर्शः विज्ञानं भवति। अतः विज्ञानम् अपि एका कला। विज्ञानकलायाः विभागाः एवं भवन्ति, चित्राश्वयोगः, ऐन्द्रजालयोगः, कौचुमाराश्वयोगः, विचित्रशाकयूषभक्ष्यविकारक्रिया, पानकरसरागासवयोजना, वास्तुविद्या, वृक्षायुर्वेदयोगः, म्लेच्छितविकल्पः, देशभाषाविज्ञानम्, अभिधानकोशः, ...

पद्मश्री-पुरस्कारः

पद्मश्रीपुरस्कारं कला, शिक्षणम्, कैगारिका, साहित्यम्, विज्ञानम्, समाजसेवासु च परिणितेभ्यः प्रसिद्धेभ्यः भारतीयेभ्यः भारातसार्वकारेण दीयमानेषु पुरस्कारेषु चतुर्थः पुरस्कारः। भारतरत्नम्, पद्मविभूषणः, पद्मभूषणः, पद्मश्रीः इति पुरस्काराणां क्रमः विद्यते। अस्य पुरस्कारस्य उपरि देवनागरिभाषायां "पद्म" तथा "श्री” पदे कमलचित्रे भवतः। एवं अधोभागे अपि दृश्यन्ते। भारतीयेभ्यः न केवलं दीयते किन्तु वैदेशिकासु ये च भारताय अनेकविधसेवाम् कृतवन्तः भवन्ति तेषां कृते एनं पुरस्कारं दीयते।

ताम्रम्

ताम्रं नेपालकम् - चेति द्विविधम् । म्लेच्छम् सितकृष्णारुणप्रायम्, अतिवामि, कठोरकं, क्षालितं च म्लेच्छम् । कृष्णं, सुस्निग्धं, मृदुलं शोणं घनघातक्षमं गुरु निर्विकारं गुणश्रेष्ठं नेपालताम्रम् । पाण्डुरं कृष्णशोणं च लघु, स्फुटनसंयुतं रूक्षाङ्गं सदलं यत्ताम्रं तद्रसकर्माणि नेष्यते । ताम्रनिर्मलपत्राणि निम्बाम्बुसिन्धुना लिप्त्वा सिन्धु - White borax सौवीरकक्षेपात् ध्मात्वा विशुध्यति एकवारतः । सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि गोमूत्रे पञ्चयामकं क्षिप्त्वा भाण्डे रसेन तद्विगुणं गन्धकं दत्त्वा अम्लपर्णीं प्रपिष्य मर्दितं भाण्डे सम्यङ्-निरुध्य तमग्निं यामकं ज्वालयेद्यदि तदा तद्भस्मीभवति इति ताम्रभस्मविधाने ...

विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः

आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः विशिष्टः अस्ति । अस्मिन् प्रवेशार्हता विवाहसंस्कारेण भवति । तस्मिश्च संस्कारे अग्निः प्रधानदेवता । तस्य परिग्रहः एव अस्मिन् संस्कारे विशिष्टं कर्म । धर्मशास्त्रानुगुणम् आह्निकाचारयोः महत्त्वपूर्णं स्थानम् आस्ते । गृहस्थानां प्रमुखे कर्तव्ये आयाति अग्निपरिग्रहः । अग्न्याथानं नित्यकर्म भवति गृहस्थस्य । वेदाध्ययनम् अग्नौ समिधनिक्षेपणं वास्तविकः यज्ञः अस्ति । इति स्मृत्यर्थसारस्य पृ १४ कथनानुगुणं गृहस्थः कथमपि अग्निहीनः न स्यात् । यः आहवनीयः गार्हपत्य-दक्षिणाग्निभिः औपासनं, सभ्यं, लौकिकं च अग्निं साधारणाग्नीन् स्थापयति सः षडग्निः इति कथ्यते । यस्य च त्रेता, औपासनसभ्यगनयोः ...

जीवशास्त्रम्

जीवशास्त्रं यस्मिन् शास्त्रे विविधानां जीवानां समग्राध्ययनं विद्यते तच्छास्त्रं जीवशास्त्रं कथ्यते। समस्तप्राणिनां जीवनस्य सूक्ष्मरूपेण अवलोकनम् अध्ययनञ्च जीवशास्त्रस्य विषयः भवति।

प्राचीनजीवशास्त्रम्

चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, अष्टाङ्गहृदयं, भावप्रकाशः इत्यादयः प्रसिध्दाः आयुर्वेदग्रन्थाः केचन । शस्त्रक्रिया, प्रतिरोधचिकित्सा च प्राचीनकालात् एव अत्र आसीत् । ९२७ तमे क्रिस्त्वब्दे भोजराजस्य मस्तिष्कशस्त्रक्रियां जीवकः नाम वैद्यः कृतवान् इति श्रूयते । सुश्रुतसंहितायां शस्त्रक्रियोपकारकाणि शस्त्रयन्त्रादीनि बहूनि उल्लिखितानि । भावमिशस्य भावप्रकाशे रक्तसञ्चारविषये अपि उच्यते । चिकित्सार्थं मोहनिद्रायाः उपयोगः भारते एव ऎदम्र्पाथम्येन कृतः ॥ वृक्षायुर्वेदः, गजायुर्वेदः, अश्वायुर्वेदः, इत्यादयः निरवधिशाखाः तिर्यग्जीवशास्त्रम् अधिकृत्य प्रवृत्ताः । हयलीलावत्याम् अश्वानां स्वभावः गुणाः च उपवर्णित ...

प्राचीनभारतस्य विज्ञानवैभवम्

संस्कृतभाषा सर्वविज्ञानशेवधिः। धर्मदर्शनकलासंस्कृतिविज्ञानादीनि सर्वक्षेत्राणि एतत् चिन्तनपरिधौ समाविष्टानि भवन्ति। प्रपन्चे भारतस्य गौरवयुतं संस्कृताधीनम्। विविदमिदं सर्वेषां यत् वेदाः भारतीयप्रज्ञायाः अक्षयोः निधिः य्ः अतिप्राचीनकालात् दायरूपेण अनुवर्तते, यत्र हि ऎहिक-आमुष्मिक-धार्मिक-आध्यात्मिकानां सर्वेषां तत्त्वानि आन्तर्हितानि वर्तन्ते इति। वेदैः सर्वं प्रतिष्ठितम्, वेदात् सर्वं प्रसिस्ध्यय्ति, वेदाः सर्वहिताथार्य इत्यादयः उक्तयः अमुमेव अर्थं ध्योतयन्ति। विपुले अस्मिन् स्ंस्कृतवाङ्मये मानवजीवनस्य स्ंरक्शणाय, संवर्धनाय, कल्याणाय च सर्वे अपि विषयाः अस्माकं मुनिभिः शास्त्रकारैश्च सविस्त ...

प्राचीनवैज्ञानिकग्रन्थाः

भरतखण्डे अनेके पुरातनमहर्षयः स्वीयेन योगबलेन मनश्शास्त्रे प्रावीण्यं सम्पादितवन्तः आसन् इत्येतं सत्यांशम् अनेके जानीयुः । किन्तु ते वैज्ञानिकतत्त्वानि बहूनि अबोधयन् इत्येषः अंशः बहुभिः न ज्ञातः अस्ति । तैः बहवः वैज्ञानिकग्रन्थाः रचिताः । तेषु केषाञ्चन ग्रन्थानां लघुः परिचयः अत्र दत्तः वर्तते -

विज्ञानेतिहासः

The official site of the Nobel Foundation. Features biographies and info on Nobel laureates The official website of the International Academy of the History of Science British Society for the History of Science Travel Guide. This site is for anyone interested in visiting places with ties to the history of science, technology and medicine, anywhere in the world. The Vega Science Trust Free to view videos of scientists including Feynman, Perutz, Rotblat, Born and many Nobel Laureates. Orotava Foundation for the History of Science, Canary Islands, Spain The History of Science in Spain. Free c ...

                                     

ⓘ विज्ञानम्

  • इन द र यजन य ज ञ न च अस य पर ध व इत उपसर गस य य जन न, व श ष ट ज ञ न व ज ञ नम इत अर थ स फ रत प र तन ज ञ नम त शब दम आत मज ञ नव षय व ज ञ नशब द
  • श द धतर कच न तन द न स थ तम अस त कल कल पन य आदर षस यच म ल भवत अत व ज ञ नम अप एक कल इत व यवह र कथ शक यम ? इत च त न र द ष टस य व षयस य यद
  • पद मश र प रस क र कल श क षणम क ग र क स ह त यम व ज ञ नम सम जस व स च पर ण त भ य प रस द ध भ य भ रत य भ य भ र तस र वक र ण द यम न ष प रस क र ष
  • द हदण डनम त यर थ क य न द र यश द ध रश द ध क षय त तपस य स - 2 - 43 त न द ह न द र य ण श द ध ब द ध यत भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • ह म लयपर वतस य दक ष णभ ग अवस थ त वर तत तस म न द श न तरगत उच चह मश लन म नपर वतग ग म द नक ष त र ण सन त भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • श मश र ण च क ष र कर त अवसर ऽस म न आच र य य ग द न क र यत न प त य प उपह र प रद यत क श न तस स क र भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • त क ष ण षड व धम - खर स र ह न न ल त त वल ह व ज र क लल ह तम त त ष पर ष - प गर न म क त प गरम त यलक - भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • Datetime US Official Time Clock Java - enabled clock to graphically display night and day around the globe. भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • ध रयन त अत र क शयपग त र य पञ चश ख ध रयन त भ ग व श य सर वम ण ड त भवन त च ड करणम च ड कर मस स क र भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
                                     

चूडाकर्मसंस्कारः

चूडानां केशपाशानां संस्कारो येन कर्मणा क्रियते तत् चूडाकर्मेति कथ्यते । प्रथमे तृतीये वा संवत्सरे अथवा कुलधर्मानुसारेण् संस्कारोऽयं करणीयः । प्रवरसंख्यानुसारेण् चूडाकरणसंस्कारः कल्पितः। शिखा एकाधिका भवितुमर्हति । वशिष्ठगोत्रियाः शिरोमध्यभागे एकां शिखां धारयन्ति । अत्रिकाशयपगोत्रियाः पञ्चशिखां धारयन्ति । भृगुवंशीयाः सर्वमुण्डिताः भवन्ति ।

                                     

रजतम्

कृत्रिमं चेति रजतं त्रिविधम् । खनिजसञ्जातम् सहजम् कैलासाद्रिसम्भूतं सहजम् । हिमाचलादिकूटेषु खनिभ्यः आहृतं परमं रसायनम् । वङ्गं यत्र रूप्यताम् गतं तत्कृत्रिमम् ।

                                     

प्राकृतिकविज्ञानम्

प्राकृतिकं विज्ञानं नाम प्रकृतेः तथा तदन्तर्गतानां प्रक्रियाणाम् अध्ययनम् । इदं प्राकृतिकं विज्ञानं प्रमुखतया पञ्चधा विभज्यते – १. खगोलविज्ञानम् २. जीवविज्ञानम् ३. रसायनविज्ञानम् ४. भूविज्ञानम् ५. भौतविज्ञानम् इति ।