ⓘ इतिहासः - इतिहासः, कर्णाटकस्य इतिहासः, आनन्दवर्धनः, पुणेमण्डलम्, आयुर्वेदः, इतिहासे सामाजिकप्रज्ञा, महाबलिपुरम्, निष्क्रमणसंस्कारः, नेपालदेशस्य भूगोलम्, अयः ..

इतिहासः

इति-ह-आस इति इतिहासशब्दः व्याख्यातः । एवमभूत् किलेत्यर्थं प्रकटयति व्युत्पत्त्या । धर्म-अर्थ-काम-मोक्षरूपपुरुषार्थोपदेशयुक्तं, कथाभिस्सहितं पूर्ववृत्तम् इतिहासमुच्यते । अस्मिन् पूर्वेषां राज्ञां वृत्तं वर्णितं भवति । महाभारतमत्रोदाहरणम् ।

कर्णाटकस्य इतिहासः

कर्णाटकराज्यस्य द्विसस्रवर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । अनेकानि महासाम्राज्यानि राजवंशाः च कर्णाटके शासनम् अकुर्वन् । कर्णाटकस्य कलानां संस्कृतीनां आर्थिकतायाः संवर्धने तेषु बहूनां राज्ञां योगदानम् अस्ति एव । कर्णाटकस्य मूलसाम्राज्यानां प्रभावः भारतस्य सर्वभागेषु दृश्यते एव । बङ्गालस्य सेनराजवांशीयाः आत्मानं कर्णाटकस्य क्षत्रियाः इति कथयन्ति स्म । मिथिलायां तन्नाम अद्यतने बिहारराज्ये शासनं कुर्वाणः राजनः अपि वयं कर्णाटकस्य क्षत्रियाः इति वदन्ति स्म । मध्यभारतस्य चिन्दकनागाः, कलिङ्गस्य गङ्गाः, मान्यखेटस्य राष्ट्रकूटवंशः, वेङ्ग्याः चालुक्याः, देवगिरेः यादवाः च एते सर्वे वयं कन्नडारज्यमूलाः इति वदन ...

आनन्दवर्धनः

आनन्दवर्धनः एकः संस्कृतकविः विद्यते । साहित्यशास्त्रस्य इतिहासे अमूल्यं ध्वनिसिद्धान्तम् आविष्कृत्य ध्वन्याचार्यः इत्येव प्रसिद्धः अभूत् । परन्तु एतस्य विषये इतिहासः नोपलभ्यते । परन्तु एतस्य सिद्धान्तस्य प्रभावाः आनन्तरकालिकानां ग्रन्थेषु बहु दृश्यते । राजशेखरः मुक्तकण्ठेन एतं श्लाघितवान् । आनन्दवर्धनेन अर्जुनचरितम् विषमबाणलीला देवीशतकम् ध्वन्यालोकः तत्वालोकः इत्यादयः ग्रन्थाः लिखिताः ।

पुणेमण्डलम्

पुणेमण्डलं महाराष्ट्रराज्ये पश्चिममहाराष्ट्रविभागे स्थितं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्यकेन्द्रम् अस्ति पुणे इत्येतन्नगरम् | छत्रपति-शिवाजी-महाराजस्य तथा तस्य मातुः जिजाऊ इत्यस्याः चरणस्पर्शेन मण्डलस्य भूमिः पवित्रा सञ्जाता । शिवाजीमहाराजस्यानन्तरम् अत्र पेशवे-आधिपत्यम् आसीत् । एवम् अस्य मण्डलस्य इतिहासः अतीव स्फूर्तिदायकः ।

आयुर्वेदः

स्वास्थ्यरक्षणे आयुर्वेदस्य प्राधान्यमभिलक्ष्य आयुर्वेदः अथर्ववेदस्य उपवेदत्वेन प्रथां भजते। मतमिदं चरकसुश्रुतवाग्भटादिभिः प्रमुखायुर्वेदाचार्यैरेव प्रकाशितम् । व्याख्यानकारः चक्रपाणिरपि एवं वदति - ’आयुर्वेदस्य आयुर्वेदत्वमुक्तं भवति, अथर्ववेदैकशेष एव आयुर्वेदः’ इति। ’आयुर्वेद’ - शब्दस्य व्युत्पत्तिं साधयद्भिराचार्यैः प्रकटीकृतम् - ’आयुरस्मिन् विद्यते, अनेन वा आयुर्विन्दति’ इति। ’भावप्रकाश’ - टीकाकारोपि ’आयुर्वेद’ शब्दम् एवं विशदीकरोति - अनेन पुरुषो यस्माद् आयुर्विन्दति वेत्ति च । तस्मान्मुनिवरेरेष ’आयुर्वेद’ इति स्मृतः ॥

इतिहासे सामाजिकप्रज्ञा

भगवतो व्यासस्य इतिहासपुराणे विद्यावतां द्वे चक्षुषी इव संरक्ष्ये पाठ्ये च । यदिदानीमस्मिन् देशे सर्वानपि समदृष्ट्या अवलोकनीयं, समेषां प्राणिनां जीवनावश्यकं सर्वैः प्रकल्प्यमिति श्रूयते सर्वमिदं सामाजिकदर्शनम् प्राक्तने इतिहासग्रन्थे महाभारते दरीदृश्यते । नास्माभिः कार्लमार्क्स् लेनिन् महोदयस्य तत्वोपदेशेन सामाजिकविज्ञानं सम्पादनीयम् । सर्वमपीदं प्रसङ्गसङ्गत्या महाभारतादौ अध्येतुं शक्यते । अत्रैकं निदर्शनम् – धनिनः, अन्येषां कर्मकर्तृणां साहाय्येन अदत्वैव तेषां यथायोग्यवेतनादिकं श्रीमन्तः भवन्ति प्रवर्धन्ते च क्रमेण । यथा यथा धनिनो भवन्ति तथा तथा स्वाश्रितान् वेतनग्राहिणः शोषयन्ति । अयं च व ...

महाबलिपुरम्

महाबलिपुरम् तमिळ्नाडुप्रदेशस्य काञ्चीपुरमण्डले एकम् नगरम् अस्ति । महाबलिपुरम्चेन्नैतः दक्षिणभागे ५० कि.मी दूरे वङ्गसागरस्य पार्श्वे स्थितम् । जनाः एतत् स्थलं मामल्लपुरमिति कथयन्ति । एतन्नगरम् पौराणिक ऐतिहासिकस्थलम् अस्ति । प्रथमे शतके प्टोलमीनामयवनलेखकस्य काले महाबलिपुरम् प्रमुखम् नौकश्रयपट्टनम् आसीत् । पेरिप्लस् नाम लेखनात् अस्य स्थलस्य महत्त्वं न ज्ञातमासीत् । भारतियवणिकाः अस्मात् नौकासु विदेशान् प्राप्तवन्तः । क्रिस्ताब्दे ६-७ शतके पल्लवराजैः अत्र समुद्रवाणिज्यं कृतम् आसीत् । अस्मिन् क्षेत्रे पल्लवराजैः स्थितानि बहूनि अश्मशिल्पकानि सन्ति । अस्मिन् रथमन्दिरमण्डपमूर्तिषु पल्लवशिल्पीनाम् क ...

                                     

ⓘ इतिहासः

  • ह न द धर म इत ह स द वत तत त वश स त रम ग रन थ परम पर तत त वज ञ न न अन यव षय प रव शद व रम सन तनधर म प रव शद व रम सन तन ध यत म कप रव श
  • भ रतस य इत ह स आध न कम नवस य ह म - स प यन स प र तत त व वश षक लत प र य वर ष भ य आरब ध भ रतस य इत ह स सम प र णभ रतखण डस य तन न म इद न न तनभ रतस य
  • भ रतस य इत ह स अत प र च न अस त न क र ज न इम प ण यभ म त य गभ म धर मभ म प र श सयन त ष क ष ञ चन न म न अत र प रदत त न मन इल
  • कर ण टकर ज यस य द व सस रवर ष ण म इत ह स अस त अन क न मह स म र ज य न र जव श च कर ण टक श सनम अक र वन कर ण टकस य कल न स स क त न आर थ कत य
  • मह भ रतम महर ष ण व दव य स न व रच त बह प रस द ध इत ह स व द यत अस म न ग रन थ क रव - प ण डव न मह य द ध म ख य - व षयर प ण वर ण तमस त म नवज वनस य
  • इत मन न क तम श श म नस क यभ व ध द यर थ व ह मजगत ज ञ नन म त त श र व ध द यर थञ च स स क र ऽय व ध यत स स क तम भ रतम ह न द धर म भ रतस य इत ह स
  • ध वन स द ध न तम आव ष क त य ध वन य च र य इत य व प रस द ध अभ त परन त एतस य व षय इत ह स न पलभ यत परन त एतस य स द ध न तस य प रभ व आनन तरक ल क न ग रन थ ष
  • दक ष णम वर ष तद भ रत न म भ रत यत र सन तत म ख यल ख भ रतस य इत ह स भ रतस य इत ह स आध न कम नवस य ह म - स प यन स प र तत त व वश षक लत प र य
  • श व ज मह र जस य नन तरम अत र प शव - आध पत यम आस त एवम अस य मण डलस य इत ह स अत व स फ र त द यक प ण मण डलस य व स त र च.क म म त अस त
  • आय र व द इत स म त आय र व दस य इत ह स व द कक ल द व आरभ यत अत पश च त सहस रवर ष भ य ऽप प र च न ऽय इत ह स व श षत क र स तप र वचत र थशतक द रभ य
  • प र च नक ल दप द हल भ रतस य र जध न अस त अस य नगरस य सहस रवर षस य इत ह स अस त अन कस म र ज य न र जव श य न च र जध न त प रस द धम तत ह न द - म सलम न - म गल
  • द हदण डनम त यर थ क य न द र यश द ध रश द ध क षय त तपस य स - 2 - 43 त न द ह न द र य ण श द ध ब द ध यत भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
  • ह म लयपर वतस य दक ष णभ ग अवस थ त वर तत तस म न द श न तरगत उच चह मश लन म नपर वतग ग म द नक ष त र ण सन त भ रतम स स क तम भ रतस य इत ह स व ज ञ नम
                                     

निष्क्रमणसंस्कारः

शिशोः गृहाद् प्रथमबहिर्निगमनं निष्क्रमणमित्युच्यते । चतुर्थमासि शुभे दिने संस्कारोऽयं करणीय इति मनुनोक्तम् । शिशोःमानसिक्यभिवृध्द्यर्थं वाह्मजगत ज्ञाननिमित्तं श्रीवृध्द्यर्थञ्च संस्कारोऽयं विधीयते ।

                                     

नेपालदेशस्य भूगोलम्

नेपालदेशस्य भूगोलः बहुषु रूपगुणेषु युक्तः वर्तते। नेपालदेश एशिया महाद्वीपस्य मध्यक्षेत्रे अवस्थितस्य हिमालयपर्वतस्य दक्षिणभागे अवस्थितो वर्तते।तस्मिन् देशान्तरगते उच्चहिमशैलनिम्नपर्वतगंगामैदानक्षेत्राणी सन्ति ।

                                     

केशान्तसंस्कारः

षोडशे वर्षे केशान्तसंस्कारः सम्पादनीयः । संस्कारोऽयं ब्रह्मचर्यस्य समप्तिमेव सूचयति । अस्मिन् संस्कारे ब्रह्मचारी केशानां श्मश्रूणां च क्षौरं करोति । अवसरेऽस्मिन् आचार्याय गोदानं क्रियते । नापितायापि उपहारः प्रदीयते ।

                                     

अयः

मृदु, कुण्ठं, कडारमिति त्रिधा भवति । द्रुतद्रवमिव स्फोटं चिक्कणं मृदु । तच्छुभं भवति । हतं यत्प्रसवे दुःखात् तत्कुण्ठं मध्यमम् । यद्धतं भज्येत - भङ्गे कृष्णं स्यात् तत्कडारकम् । तीक्ष्णं षड्विधम् - खरं सारं हृन्नालं तातावल्हं वाजीरं काललोहितमिति । तेषु परुषं - पोगरोन्मुक्तं (पोगरमित्यलक-

                                     

अङ्गकोरवाटम्

अङ्गकोरवाटं तु विश्व-प्रत्याभूति-स्थलम् UNESCO World Heritage Site अस्ति। विश्वेस्मिन् इदं पर्यटनस्थानम् अतीव लोकप्रियम् अस्ति। इदं वास्तुशास्त्रस्य अनुपमम् उदाहरणम्। अत्र सूर्योदयः सूर्यास्तः च रमणीयः भवति। सनातनधर्मस्य इदं महत्वपूर्णं तीर्थस्थानम्।

                                     

पाषाणयुगम्

पाषाणयुग: नाम प्राचीन: काल: यत्र जनाः शिलाया: उपयोगं केवलं जानन्ति स्म। तदा कानिचन अस्थ्युपकरणानि काष्ठोपकरणानि अपि उपयुक्तानि दृश्यन्ते । जनाः भोजनाय वस्त्रेभ्यः च पशून् घ्नन्ति स्म। यदा मनुष्याः धातूनाम् प्रयोगम् आरभन्त तदा पाषाणकालस्य अन्त्यम् अभवत्। मनुष्याः प्रथमम् ताम्रम् समयोजयन्। ताम्रकाल: पञ्चसहस्रवर्षेभ्यः प्राक् आरभत। पाषाणकाले त्रयः खण्डाः सन्ति। ते पौराणपाषाणकाल: मध्यमपाषाणकाल: नवपाषाणकाल: । नवपाषाणकालीना: कौलालम् अध्यगच्छन्। तदा एव ते लेखनम् अपि अकुर्वन्।

                                     

लोहयुगम्

अयस्काले जनाः अयोपकरणानि उपायुज्यन्ते स्म। अयस्कालः क्रि पू पञ्चमे शतके आरभत। लोहः समानधातुः अस्ति। लोहभाण्डानि घनानि भवन्ति। अस्मिन् काले कृषकाः लोहहलानि उपायुज्यन्ते स्म। तैः अधिकानि शुभतराणि धान्यानि संवर्धितानि। जनाः सुवर्णनाणकैः धान्यं वा पशून् वा क्रीणन्ति स्म। अयस्काराः युद्धकारणात् लोहकवचानि शस्त्राणि च निर्मितवन्तः। अस्मिन् काले अनेकानि साम्राज्याणि स्थापितानि। अस्मिन् काले अनेकानि मन्दिराणि निर्मितानि। जनाः अनेकानि यज्ञानि अकुर्वन्।