ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 93

विमानयानम्

विमानयानम् इन्धनशक्त्या डयमानम् किन्चित् यन्त्रम् । अयम् यन्त्रम् बर्नॉल्लेः सिद्धान्तः उपयुक्त्वा कर्यम् करोति । अद्यत्वे विमानयनम् अस्माकम् जीवनशॅल्याः एक्प्र्मुखम् अङ्गम् । बहुपयोगि यानम् विमानयानम् वायुसेना नॉसेना भूसेन, अपिच क्रिशिकर्ये याता ...

छन्दोमञ्जरी

छन्दोमञ्जरी छन्दोविषयकः ग्रन्थः अस्ति। अस्य रचयिता गङ्गादासः अस्ति। अस्य माता सन्तोषा आसीत्। पिता च वैद्यगोपालदासः आसीत्। अस्य समयः १३००क्रिस्ताब्दतः १५०० क्रिस्ताब्द्याम् आसीत्। छन्दोमञ्जरी इति षट्स्तबकात्मकः ग्रन्थः अस्ति। प्रथमस्तबके मङ्गलाचरण ...

संस्कृतगीतानि

मम माता देवता मम माता देवता ॥ अतिसरला, मयि मृदुला गृह कुशला, सा अतुला ॥१॥ पाययति दुग्धं, भोजयति भक्तं लालयति नित्यं, तोषयति चित्तम् ॥२॥ सायङ्काले नीराजयति पाठयति च मां शुभङ्करोति शुभं कुरु त्वं कल्याणम् आरोग्यं धनसम्पद: । दुष्टबुद्धिविनाशाय दीपज् ...

संत तारण

अस्य जन्म: १५०५ अगहन सुदी सप्तमीं अभवतः।अस्य माता वीरश्री च पिता गढाशाहं अस्ति।अस्य समाधि निसईजी मल्हारगढ क्षेत्रे जेठ वदी छटस्य रात्रे दिवस शुक्रवारं अभवतः।अस्य संघे ७ मुनि च ३६ आर्यिका आसन्।संत तारण १५१ मंडलस्य आचार्य भवन्तु मंडलाचार्यस्य पदे स ...

रोसलिन्द् फ़्रङ्क्लिन्

रोसलिन्द् फ़्रङ्क्लिन् Rosalind Franklin जगत्प्रसिद्धा विज्ञानिनी आसीत् I रोसलिन्द् १९२० तमे संवत्सरे जुल्य मासस्य २५ दिनाङ्के लोन्दोन London देशस्य जाता I पितरौ अध्यापकौ आस्ताम् I अस्याः पत्युः नाम नोर्मन दे मत्तोस बेन्त्विच इति I रोसलिन्द् प्रा ...

कार्ल य़ुङ्ग्

कार्ल गुस्ताव् य़ुङ्ग् वैश्लेषिक-मनोविज्ञान विषये एकः तीर्थकरः अवर्तत| सः सिग्मण्ड फ़्रोय्ड् महोदयस्य शिष्यः अभवत्| परन्तु य़ुङ्ग् महोदयस्य वैश्लेषिक-मनोविज्ञान सिद्धान्त प्रस्ताव अनन्तरम् य़ुङ्ग्- फ़्रोय्ड् अन्योन्य भेद अभवत्| ते मिथःस्पृध्य| य़ ...

सावित्रीबाई फुले

जनवरी मासस्य तृतीये दिवसे 1831 तमे खिस्ताब्दे महाराष्ट्रस्य नायगांव-नाम्नि स्थाने सावित्री अजायत। तस्याः माता लक्ष्मीबाई पिता च खंडोजी इति अभिहितौ। नववर्षदेशीया सा ज्योतिबा फुले महोदयेन परिणीता। सोऽपि तदानीं त्रयोदशवर्षकल्पः एव आसीत्। यतोहि स: स् ...

रोनाल्ड् फ़िशर्

सर् रोनाल्ड् आय्ल्मेर फ़िशर् ब्रिटिष् साङ्ख्यकीयः आनुवम्शीयः उद्विकासिन् जीवशास्त्रज्ञः च आसीत्। तस्य पितुः नाम ‘ जोर्ज् ’ मातुः नाम ‘ केट् ’ च इति।सः आङ्ग्लभूमे लण्ड्र नगरस्यलण्डन्" पूर्व फ़िञ्च्लेय्” प्रदेशे जातः।तस्य त्रीणि सहोदर्याः एकः सहोदर ...

नेल्स् हेन्रिक् एबल्

नेल्स् हेन्रिक् एबल् नार्वे देशस्य विख्यात: गणितज्ञः आसीत् येन विविधेषु क्षेत्रेषु योगदानानि कृतानि । तेन कृतेषु कार्येषु अतिमहत्वपूर्णं कार्यं सादारणानां पञ्चममात्राणां समीकरणानां परिशोधनस्य अनस्तित्वं सिद्धीकरणम् । तस्मिन् काले इयं प्रश्ना बहुव ...

नादर-शाहस्य भारते सैन्याभियानम्

नादर्-शाह् पारसस्य सम्राट् आसीत्। अफ़्शारीय-वंशस्य संस्थापकः यः उत्तर-भारते आक्रम्य 1739 तमे वर्षे मार्च्-मासे ढिल्लीं प्राहरत्। तस्य सेना सरलतया मुगल-सेनां करनाले पराभवत् तथा मुगल्-राजधानीम् अगृह्णात्। पूर्वदिशि बलहीनं पतनग्रस्तं मुगल-साम्राज्यं ...

राष्ट्रियमानसिकारोग्य-नाडीविज्ञानसंस्थानम्

राष्ट्रियमानसिकारोग्य-नाडीविज्ञनसंस्थानम् नामकः मानितवैद्य-विश्वविद्यालयः भारतदेशे उद्याननगरे अस्ति । अस्य संस्थानस्य स्थापनं क्रि.श. 1925 तमे वर्षे अभूत् । भारतराष्ट्रप्रभुत्वाsरोग्य-कुटुम्बसंक्षेममन्त्रित्वशाखायाः अधीने इदम् संस्थानम् स्वातन्त् ...

प्राचीनवानिज्यम्

अर्थम् अनुबध्नाति इति अर्थानुबन्धः । अर्थसंबन्धी विषयः
इत्यर्थः । अर्थसंबन्धिनः विषयाश्चत्वारः अलव्धस्य अर्थत्य लाभः, लब्धस्य
परिरक्षणम् रक्षितस्य विवर्धनम् वृद्धस्य तीर्थेषु प्रतिपादनं चेति । एतेषां
चतुणाम् अनुक्रमः एव अर्थानुबन्धशब्देन व्यवहियत ...

अद्वैतवेदान्ते सत्तास्वरूपम्

अद्वैतवेदान्तदर्शनाधारेण सत्ताविज्ञानस्वरूपम् लोके विद्यमान दार्शनिकपद्धतीनां मुख्यो विचिन्तनविषयः दृश्यप्रपंचस्य मूलस्वरूपं किमिति। तथा । कस्मिन् प्रतिष्ठितमिदं जगत्, कस्मात् उत्पन्नमित्यपि । उक्त दार्शनिकप्रश्नानां विचारो बहुधा दश्यते दार्शनिक ...

चन्द्रशेखर आजाद

अयं चतुर्विंशे वयसि शत्रुभिः परिवृतः सन् गोलकावेधेन आत्मनैव मारितवान् क्रान्तिवीरः । श्री.श्री विषाकपट्ट्नम्भावराग्रामे षडधिकनवदशशततमे क्रिस्ताब्दे जुलैमासे त्रयोविंशतितमे दिने अजायत । तस्य पिता सीतारामतिवारिः । सः कस्मिंश्चित् उपवने वनपालक आसीत् ...

गूलूरुयात्रा

गूलूरुयात्रा इति कर्णाटक-राज्यस्य तुमकूरु-जनपदस्य, गूळूरु इति ग्रामे कार्तिकमासे सम्भूयमानः प्रसिद्धः वार्षिकः कश्चित् ग्रामयात्रोत्सवः । महागणपतेः आराधनाय एषा यात्रा दिनद्वयं प्रचलति । आजनपदं विविधेभ्यः ग्रामेभ्यः अन्य-जनपदेभ्यः च प्रेक्षकाः भक् ...

इक्केरि

इक्केरि शिवमोग्ग मण्डलस्य सागर उपमण्डले अस्ति। एतत् स्थलं सागर नगरात् ६ किलो मीटर् दूरे सह्याद्रि श्रेण्याः सुन्दरपरिसरे अस्ति। स्थानिकनिवेशः: 14º 08 द रे. 75º 5 पू रे अत्रत्यः "अघोरेश्वर देवालयः" सुप्रसिद्धः वर्तते। एतस्य देवालयस्य वामपार्श्वे अ ...

शान्तिस्वरूपः भटनागरः

आचार्याः शान्तिस्वरूप भट्टनागरः महाभागाः OBE,FRS प्रसिद्धा भारतीय वैज्ञानिकाः आसन्।एतेषां जन्म शाहपुर नगरे अभवत्।यदा इमे अष्टमवयसि आसन् तदा एतेषां पितरः परमेश्वरीसहाय भट्टनागरमहाभागाः दिवङ्गताः।एतेषां वाल्यावस्था स्व मातामहस्य गृहे एव व्यतीता।मात ...

शिमलाविश्वविद्यालयस्यइतिहासः

हिमाचलप्रदेशस्य राजधानी शिमलास्ति। 1864 शिमला भारते ब्रिटिशराज्यस्य राजधानी उदघोषितवान्।शिमला पर्वतानां राज्ञी मन्यते इयं लोकप्रियोस्थोलोस्ति। निर्देशांक: 31.111°N 77.154°E 2भूगोलः 4.7प्रोस्पेक्टहिल 4.1रिज 4.5राज्यसंग्रहालयम् 4.11तारादेवी 3संस्कृ ...

दीपावलीपर्व

दीपावलिः भारतवर्षस्य एकः महान् उत्सवः अस्त्ति । दीपावलि इत्युक्ते दीपानाम् आवलिः । अयम् उत्सवः कार्तिकमासस्य अमावस्यायां भवति । कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य त्रयोदशीत: आरभ्य कार्त्तिकशुद्धद्वितीयापर्यन्तं ५ दिनानि यावत् आचर्यते एतत् पर्व । सायंका ...

आरुणिः

आरुणिः क्रि.पू ८ शतमानीयः । एतम् उद्दालकः इत्यपि कथयन्ति । एषः सनातनहिन्दूधर्मस्य पूज्य वैदिकऋषिः अस्ति । अनेके वैदिकसंस्कृतग्रन्थेषु एतस्य विषये उल्लिखितमस्ति । अपि च तस्य तात्विक बोधनानि बृहदारण्यक, छान्दोग्य उपनिषदौ मुख्यविषयत्वेन निरूपितमस्ति ...

चरकसंहिता

चरकसंहिता आयुर्वेदस्य श्रेष्ठतमः ग्रन्थः। अस्य रचयिता महान् चिकित्साचार्यः चरकः। चरकसंहितायाः आरम्भे आयुर्वेदस्य अवतरणं कथं जातमिति वर्णितमस्ति । तस्य अनुसारं ब्रह्मा प्रजापतिं, प्रजापतिः अश्विनीकुमारम्, अश्विनीकुमारः इन्द्रम्, इन्द्रः भरद्वाजं, ...

शैक्षिकमनोविज्ञानम्

शैक्षिकमनोविज्ञानम्, मनोविज्ञानस्य सा शाखा वर्तते । यस्मिन्, मानवः शैक्षिकवातावरणे कथं अधिगच्छति तथा शैक्षणिकक्रियाकलापाश्च कथं प्रभावी भवितुमर्हन्ति इति अध्ययनं क्रियते । शिक्षामनोविज्ञानम् द्वयोः शब्दयोः मेलनेन उत्पन्नः - ‘शिक्षा’ ‘मनोविज्ञानञ् ...

पितृपक्षः

पितृपक्षः / महालयपक्षः भाद्रपदमासस्य कृष्णपक्षः पितृपक्षेण व्यवह्रियते. अन्यासु भाषासु एतस्य अन्यानि नामानि सन्ति - पित्रि पोखो, सोरः श्राद्धा, कनगत्, जितिया, महालयपक्षः, अपरपक्षः. उत्तरभारते नेपाल्-राष्ट्रे च आश्वयुजमासस्य कृष्णपक्षस्य प्रतिपद्त ...

पक्षधरमिश्रः

श्रीपक्षधरमिश्रो नवीनशैलीतः प्रगतिशील एको महान् तावत्कालीनोद्भट विद्वानासीत् । श्रूयते यत् पक्षधरमिश्रस्यैवाऽपरं नाम जयदेवोऽप्यासीत्, अतः पक्षधरमिश्र, जयदेवमिति नामधेयद्वयमेकस्यैव व्यक्तिविशेषस्य प्रतीयते । श्रीमिश्रविषये चास्त्येका किंवदन्ती यत् ...

कालप्रयोजनम्

कालप्रयोजनम् नित्यो जन्यश्च कालौ द्वौ तयोराद्यः परेश्वरः। सोऽवाङ-मनसगम्योऽपि देही भक्तानुकम्पया” नित्यकालस्य पर-मेश्वरत्वे प्रमाणं पूर्वमेवोपन्यस्तम्। परमेश्वरस्य चावा-ङ्मनसगोचरत्वे सर्वे वेदान्तास्तदनुसारिस्मृतिपुराणानितत्त्वविदनुभवश्च प्रमाणम्। ...

देवीमाहात्म्यम्

देव्याः माहात्म्यम् – देवीमाहात्यम् । अर्थात् आदिशक्तिरूपायाः दुर्गादेव्याः चरित्रम् । देवीमाहात्म्यं हिन्दूधर्मस्य प्रसिद्धः धार्मिकग्रन्थः विद्यते । अस्मिन् देव्याः विभिन्नानाम् अवताराणां जीवनचरित्रं वर्णितं विद्यते । अयं ग्रन्थः मारकण्डेयपुराण ...

श्लेषालङ्कारः

नानार्थसंश्रय: श्लेष: वर्ण्यावर्ण्योभयाश्रय: नानार्थसंश्रय: अनेकार्थगोचरः शब्दविन्यासः श्लेष इति लक्षणम् । तत् त्रिविध: । 1) वर्ण्याश्रयः प्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यअसरूपः प्रकृतश्लेषः। 2) अवर्ण्याश्रयः अप्रकृतानेकार्थविषयशब्दविन्यासरूपः अप्रकृतश ...

काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः

भारतीयप्रौद्योगिकसंस्थानं वाराणसी, इति भारतस्य विज्ञान तथा अभियान्त्रिकीशोधस्नातकशिक्षायाः उपरि केन्द्रितमस्ति। संक्षिप्तेन इदं आइ.आइ.टि-बि.हेच्.यु. इति नाम्ना ज्ञायते। अस्य स्थापना 1919 तमे वर्षे उत्तरप्रदेशस्य वाराणस्यां जाता। एतत् बनारसहिन्दुव ...

पुनर्भवा नदी

पुनर्भवा नदी बांलादेश-भारतयोः एका आन्तःसीमन्तनदी विद्यते। एषा बांलादेशस्य उत्तर-पश्चिमा़ञ्चलस्य दिनाजपुरजेलायाः एवञ्च पश्चिमवङ्गस्य दक्षिणदिनाजपुरजेलायाः एका नदी। नद्याः दैर्घ्यंं २२३ किमिपरिमितम्, प्रस्थं १०२ मि एवञ्च अस्याः नद्याः प्रकृतिः सर्प ...

धलेश्वरी नदी

बाङ्गलादेशस्य उत्तरकेन्द्रीयमण्डलस्य टाङ्गाईल-मानिकगञ्ज-ढाका-नारायणगञ्ज-मुन्सीगञ्जजिलायाः धलेश्वरी नदी इति नाम्ना एका नदी अस्ति । नद्याः दैर्घम् 292 कि.मि., वैशाल्यम् 144 मि. अस्ति, नद्याः आकृतिः भवति सर्पाकारः । "बाङ्गलादेश पानी उन्नयन बोर्ड"/ " ...

गङ्गापूजा

गङ्गापूजा गङ्गापूजा उत्तरभारतीया दक्षिणभारतीयेति द्विविधा । दक्षिणभारते आश्विनकृष्णपक्षस्य अष्टम्यां सौभाग्यवृद्ध्यर्थं गृहिण्य: सूर्योदयात्पूर्वम् उष:काले नदी-ह्रद-कूपजलं गङ्गाभावनया पूजयित्वा तज्जलं कलशद्वये आनीय देवपीठे संस्थापयन्ति । अनन्तरं ...

परिसरः

शब्दमालिन्यम् - यन्त्रागरानां कर्कशशब्दॆह् ध्वनिवर्धकानाम्, विविधकार्यनां, वाहनानां च शब्दॆह् नित्यं प्रदुषणम् वर्धते एव |

फाल्गु नदी

फेल्गुनदी प्रवहति मल्लिजनस्य ३२० किलोमिटारः लीलानः एवं महनायां द्वे वृहत् पर्वतः स्तः, अत्र जलप्रवाहति २७० मिटारः प्रसस्तरुपे प्रसारितः भवति | फाल्गुः नाम उल्लेखः अस्ति| यत्र उभौ उत्तरगोयानगरस्य उत्तरे प्रवाहितः भवति, तत्र ४२०मीटारोऽधिकः प्रसरति| ...

वायुदूषणम्

वायुदूषणम् इत्यस्य अर्थः भवति भिन्न-भिन्न क्षतिकारकपदार्थानां कणाः एवं क्षुद्र अनु अधिकमात्रायां वायोः मिश्रणं भवति। अस्य कारणे तदा विभिन्न रोगाः, अ्यालार्जि मृत्युमपि भवितुमर्हति। पुनः अस्य कारणे जीवित वस्तुनि यथा पशवः, पक्षिणः फसलादिकानां कृतेऽ ...

वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम्

वक्सा-राष्ट्रीयोद्यानम् भारतदेशस्य पश्चिमवड्गः इति राज्यस्येकं राष्ट्रीयोद्यानम्। उद्यानमिदं पश्चिमबड्गस्य उत्तरदिशि स्थितवक्सागिरौ वर्तते। उद्यानमिदं प्रायः 760 वर्गकिलोमिटरपर्यन्तं विस्तृतमस्ति। राष्ट्रियोद्याने अस्मिन् व्याघ्रसंरक्षणकेन्द्रमेक ...

तुलसीपूजा

तुलसी विवाह तुलसी सस्यं हिन्दुनां कृते अति पवित्रम् । तुलस्या विना विष्णो: पूजा अपूर्णमेव । तुलस्या: विष्णुना सह विवाहं ‘तुलसी विवाह’ इति आचर्यन्ति । वर्षाकालान्ते शरदृतौ तुलसी विवाहस्य आचरणं भवति । तुलसी विवाह उत्सवानन्तरे जनेभ्य: विवाहादि शुभमु ...

सावेरि (रागः)

सावेरी रागः कर्णाटकसङगीतेषु प्रसिद्धः रागः। अयम् रागः १५तम् मेळकर्तारागस्य मायामाळवगौळा रागस्य् जन्य रागः। अनेन करुणारसम्, भक्त्रिभावश्च जनयितुम् शक्त्यते इति ख्यातिः।.

मैत्रीं भजत

मैत्रीं भजत इति संस्कृतभाषा-स्तोत्रगीतं काञ्चीमठस्य परमाचार्यः इति मन्यमानेन चन्द्रशेखरेन्द्रसरस्वतिना काञ्चीमठस्य मठाधिपतिना रचितम् । अस्य गीतस्य सङ्गीत-संयोजनं रागमालिका-रूपेण कृतं सङ्गीत-संयोजकेन वसन्त-देसायिना । गीतम् इदं विश्वदेशानाम् ऐक्यं ...

जावा

जावा प्र्स्थान: सण् मैक्रोसिस्टेन​ नाम्ना स्थापनस्या भागं भवति|एतत् प्रस्थान: सञ्चालन यन्त्र अपि उपयोगम् करोति|

जनता कर्फ्यू

जनता कर्फ्यू जनैः स्वस्योपरि आरोपिता निषेधाज्ञा भवति । जनता कर्फ्यू इत्येतस्या शब्दावल्याः प्रयोगः सर्वप्रथमं भारतदेशस्य‌ प्रधानमन्त्रिणा श्रीनरेन्द्रमोदिना २०२० तमे वर्षे कोरोनाख्येन विषाणुना उत्पादिते महामारीकाले १९ मार्च २०२० दिनाङ्के गुरुवासर ...

इन्विसिबल् मेन्

इन्विसिबल् मेन् इति कथा राल्फ् एलिसन् इति लेखकेन अलिखत्। अयं पुस्तकं १९५२ तमे वर्षे रेण्डम् हौस् इति प्रचारकेण प्रतिचारित:। तत् आफ्रिका अमेरिका मध्ये घटित नाना समाजिक चैत्त विषयानि सम्बोधयति। कथाकार: अनामिक तस्य जीवनमधिकृत्य वर्णयति। तस्य विवरणे ...

किरण मजूमदार शॉ

किरन् मजुम्दार् महाभागा २३ तमे मार्च १९५३ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवती। सा बयोकान् लिमिटेड् इति सम्स्थायाः अद्यक्शा व्यवस्थापक निर्देशिका च अस्ति। विग्नानस्य अपि च रासयण क्शेत्रस्य प्रगतौ तस्याः अत्युत्तम योगदानार्थम् २०१४ तमे वर्षे तस्य "ओथ्मर्" सु ...

लघुशब्देन्दुशेखरः

लघुशब्देन्दुशेखरः पातञ्जले महाभाष्ये कृतभरिपरिश्रमः । शिवभट्टसुतो धीमान् सतीदेव्यास्तु गर्भजः ॥ १ ॥ याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात् । शृङ्गवेरपुराधीशाद् रामतो लब्धजीविकः ॥ २॥ नत्वा फणीशं नागेशस्तनुतेऽर्थप्रकाशकम् । मनोरमोमार्द्धदेहं लघुशब्देन्दु ...

उत्तरायणम्

उत्तरायणम् इति पदम् ‘उत्तरम्’ तथा ‘अयनम्’ इति द्वाभ्याम् पद्भ्यां निष्पन्नम् । उत्तरं प्रति अयनम् इति फलितः अर्थः । आकाशे विद्यमानस्य सूर्यस्य गमनं यदा उत्तरदिशं प्रति सरति तदा ‘उत्तरायणम्’ इति व्यवहारः । उत्तरायणस्य दशायां पृथ्व्याः उत्तरगोलार्ध ...

ताराशङ्करवन्द्योपाध्यायः

विंशशताब्देः बङ्गकथासाहित्यिकेषु अन्यतमः ताराशङ्करवन्द्योपाध्यायः ।एतेषां समग्रसाहित्यकृतिषु 65 उपन्यासाः, 53 कथाग्रन्थाः, 12 नाटकानि, 4 प्रबन्धग्रन्थाः, 4 आत्मजीवनीमुलकग्रन्थाः,2 भ्रमणकाहिणी च सन्ति । विशिष्टसाहित्यिकोSयं रवीन्द्रनाथपुरस्कारेण,स ...

आरती

आरात्रिकः हिन्दुउपासनायाः एका विधिः आरात्रिकः अस्ति। एतस्यां विध्यां आराधकः प्रदीप्तं ज्योतं वा तस्य समं कश्चित् विशेषं द्रव्यं वा आराध्यदेवस्य पुरतः विधिपूर्वकः चक्राकारे भ्रामयति। दीपके घृतं वा तैलं वा कर्पूरं पूरयित्वा सः दीपकस्य ज्योतः प्रकटि ...

अलङ्कारराघवम्

यज्ञेश्वरदीक्षितेन निर्मितः अयम् अलङ्कारग्रन्थः अस्ति । स्वप्ने प्रभुरामचन्द्रेण कृताज्ञया इमं ग्रन्थं लेखकः निर्मितवान् । रामाज्ञया स्वप्ननिरूढया मे विनिर्मितेऽलङ्कृतिराघवेऽस्मिन् । न युक्तिदौर्बल्यमुदाहृतीनां न मान्द्यमित्यादरयन्तु सन्तः॥ अत एव ...

वैकुण्ठैकादशी

आवर्षे चतुर्विंशति एकादश्यः आगच्छन्ति । सूर्यस्य उत्तरायणदिशि आगमनात् पूर्वं धनुर्मासे या एकादशी समायाती सा वैकुण्ठैकादशी अथवा मुक्कोटी एकादशी नाम्ना व्यवह्रियते । सूर्यः धनुर्राश्यां प्रविष्टानन्तरं मकरसङ्क्रमणस्य मार्गे या एकादशी आगच्छति सा मुक ...

रङ्गस्वामी कश्यपः

समग्रवेदस्य आङ्ग्लभाषायाम् अनुवादं कृतवान् विद्वान् श्री रङ्गस्वामी लक्ष्मीनारायण कश्यपः । भारतसर्वकारेण २०२१ तमे वर्षे पद्मश्रीप्रशस्त्या पुरस्कृतः ।

चक्रव्यूहः

चक्रव्यूहः एका बहुस्तरीया रक्षात्मिका‌ सैन्यसंरचना भवति, या ऊर्ध्वस्थानात् दर्शनेन चक्रवत् अथवा पद्मवत् प्रतीयते । चक्रव्यूहस्य प्रत्येकं द्वारस्य‌‌ रक्षाम् एकः महारथी करोति । अस्य व्यूहस्य प्रयोगः महाभारतयुद्धकाले कौरवाणां प्रधानसेनापतिः आचार्यद ...

जयतू सुरभारती ग्रन्थः

विदुषां मनोविनोदार्थम् एष जयतू सुरभारती ग्रन्थः साहलादं प्रस्तूयते।सुरभारत्या महत्वं सर्वेषामेव विदितम् । अत्र न केवलम् आध्यात्ममेव प्रस्तूयते,अपितु ज्ञान- विज्ञानयोः सर्वेऽपि पक्षाः सविशदं वर्ण्यन्ते,विव्रियन्ते च​।अत्र वेदाः, उपनिषदः, दर्शनानि, ...

जोसेफ़ लुयि लग्राञ्जे

आय्लर् लग्राञ्जस्य नामं बर्लिन् संस्थाया: निर्वाचनार्थं प्रस्तावयति स्म तदनन्तरं क्रि.श १७५६ तमे वर्षे तत्र नियुक्तो अभवत् । क्रि.श १७९० वर्षे रायल् सोसय्टि आफ़ एडिन्बराह संस्थाया: सदस्यत्वेन नियुक्तो अभवत् । १८०६ तमे वर्षे मननीयसंस्थाया: रायल् स ...

रथयात्रा

रथयात्रा अनुक्रमणिका - १.उत्सवः २.विवरणम् ३.पावित्र्यं महत्त्वं च ४.रथाः ५.चन्दनजात्रा - श्रीगन्धकाष्ठलेपनस्य उत्सवः ६.अन्तराष्ट्रीयरथयात्रा ७.अवधानानि ८.उल्लेखाः ९.बाह्यश्रुङ्खलाः उत्सवः - रथयात्रोत्सवस्य दर्शनं सुयोगः एव । देवालयमिव भव्यैः सर्व ...

संगोल्लि रायण्णः

संगोल्लि रायण्णः महोदयः प्रसिद्धः स्वतन्त्र सेनानिः आसीत् । सः कर्णाटकस्य कित्तूरु राज्यस्य सेनाधिपतेः रूपे कार्यं निर्वाहितवान् । रायण्णः १७५८ तमे वर्षे आगास्त् मासस्य पञ्चादश तमे दिने उत्तरकर्णाटकस्य संगोल्लि ग्रामे जातः । सः कुरुब-गौडा समुदाये ...

जाह्न नापियर्

मर्किन्स्टनस्य जाह्न नेपियर्, मार्वेलस् मर्किन्स्टन् इति उपनाम्नापि प्रसिद्ध: स्काट्लैन्ड देशीय: क्षेत्रपति: आसीत् । स: गणितज्ञ, भौतशास्त्रज्ञ, ज्योतिरवित् च आसीत् । स: मर्किन्स्टन् प्रदेशस्य अष्टतम: प्रभु: आसीत्। तस्य रोमक नाम" लोऽन्नस् नेपर्" आ ...

विरोधालङ्कारः

आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इष्यते विनापि तन्वी हरेण वक्षोजौ तव हारिणौ വിരോധാഭാസം വാക്യം കേൾക്കുന്ന മാത്രയിൽ വിരോധം തോന്നുകയും പദത്തിന്റെ ശരിയായ അർത്ഥ കൽപ്പനയിൽ കൂടി വൈപരീത്യം പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് വിരോധാഭാസം.

सहसा विदधीत न क्रियाम्

अविचारितेऽर्थ सहसा शब्दस्य प्रयोगः कोशकारैः आम्नातः l अत एव महाकविना भारविना अपि नीतिवाक्यरूपेण अयं पद्यांशो उपन्यस्तः l महाकवेः भारवेः महाकाव्ये किरातार्जुनीये शतशः सूक्तयः उक्ताः सन्ति lअस्याः सूक्त्याः महत्वं अत्यधिकं विद्यतेl सूष्टुक्तं भारवि ...

बिभूतिभूषण वन्द्योपाध्यायः

बिभूतिभूषण वन्द्योपाध्यायः भारतवर्षस्थ लोकप्रिय वङ्गीय कथासाहित्यिकः आसन्। सः मूलतः उपन्यासः लघुकथा च लिखित्वा यशलाभ कृतवान्। पथेर पाँचाली अपराजिता च तस्य सर्वश्रेष्ठ बहुपरिचित उपन्यासः आसन्। विभिध उपन्यासेषु आरण्यक, आदर्श हिन्दु होटेल, इछामती,अश ...

भ्रष्टाचार:

भ्रष्टः चासौ आचारः भ्रष्टाचारः । यस्य आचारः भ्रष्टः सः भ्रष्टाचारी इति कथ्यते । इत्युक्ते यस्य जीवनपथः नष्टः अथवा व्यत्यस्तः सः भ्रष्टः इति भवति । समीचीनं मार्गं त्यक्त्वा असमीचीने मार्गे गमनम् एव भ्रष्टाचारः इति उक्तः । अस्य अर्थज्ञानं यावत् सुक ...

किलोग्राम्

किलोग्राम् भारस्य संकेतः SI भवति । एकस्य किलोग्रामस्य परिभाषानुसारं, एतत् अन्तराष्ट्रीय मूलरूपं भवति किलोग्राम्, IPK, इत्यस्य भारस्य समानः, यः एक लीटर परिमीतं जलस्य भारस्य समानः । एषः एकमात्रं SI संकेतः भवति, यस्य उपसर्ग किलो इस्य नाम्नः भागः भवत ...

अनिता मजूमदार

अनिता मजुमदारः एका कानाडीया चलच्चित्राभिनेत्री ना़ट्याभिनेत्री च अस्ति। सा सिबिसि टेलिभिशन् मर्डार् आनभएइल्ड् अभनियर् इत्यस्य कृते सर्बाधिक परिचिता एवं अस्य चलचित्रस्य कृते २००५ तमे वर्षे एशियान् फेस्टियाल् फिल्म फेस्टिभाल मध्ये सा सर्वोत्तमा अभि ...

महात्यागी

महात्यागी नाम एकं खण्डकाव्यम् भवति I विद्वान् एम्.ओ.अवरा महोदयेन १९६९ तमे काले कैरल्याम् रचितः एषः ग्रन्थः कदाचित् केरलसर्वकलाशालायां पाठ्यग्रन्थः आसीत् I कैरल्यां रचितस्य ग्रन्थस्य जनप्रियतया सप्तभाषासु अस्य विवर्तनम् अभवत् I १९७२ तमे वर्षे नारा ...

रक्तदानम्

कश्चित् स्वेच्छया रक्तं ददाति चेत् सा क्रिया रक्तदानम् इति उच्यते। एवं सङ्ग्रहीतं रक्तं रोगिणे दीयते। अथवा विभागीकरणप्रक्रियया औषधनिर्माणार्थम् उपयुज्यते। अभिवृद्धिशीलेषु राष्ट्रेषु बहवः निश्शुल्कं सेवाभावनया रक्तं यच्छन्ति। दरिद्रराष्ट्रेषु धनार ...

सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानम्

सार्वभौम-संस्कृत-प्रचार-संस्थानम्, वाराणसी ‘‘सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्’’ इति सार्वभौमसंस्कृतप्रचारसंस्थानस्य आदर्शवाक्यम्। सार्वभौमस्य स्थापना वासुदेवद्विवेदिशास्त्रिणा 15/8/1947 तमे दिनाङ्के कृता। वाराणस्याः बांसफाटक इति क्षेत्रस्य हौजकट ...

तन्त्रयुक्तिः

अर्थशास्त्रम् एवं शास्त्रमिदं युक्तमेताभिस्तन्त्रयुक्तिभिः । अवाप्तौ पालने चोक्तं लोकस्यास्य परस्य च ।। धर्ममर्थे च कामं च प्रवर्तयति पाति च । अधर्मानर्थविद्वेषानिदं शास्त्रं निहन्ति च ।। ‘तद् द्वात्रिंशद्युक्तिं – अधिकरणम्, विधानम्, योगः, पदार्थ ...

चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्

चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्, एतत् माद्रास इंटरनेशनल एयरपोर्ट इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति। चेन्नई, इति भारतवर्षस्य दक्षिणस्यां दिशि तिरूसूलम् इति नगरे स्थितम्। एतत् भारतवर्षस्य सर्वापेक्षयाबृहदन्ताराष्ट्रियप्रवेशद्वारेषु अन्यतममस्ति। एतत् विमा ...

चेन्नई अन्तराष्ट्रियविमानस्थलम्

चेन्नई अन्ताराष्ट्रियविमानस्थलम्, एतत् माद्रास इंटरनेशनल एयरपोर्ट इति नाम्ना विख्यातम् अस्ति। चेन्नई, इति भारतवर्षस्य दक्षिणस्यां दिशि तिरूसूलम् इति नगरे स्थितम्। एतत् भारतवर्षस्य सर्वापेक्षयाबृहदन्ताराष्ट्रियप्रवेशद्वारेषु अन्यतममस्ति। एतत् विमा ...

सूक्ष्मशिक्षणम्

"सूक्ष्मशिक्षणम्" सूक्ष्मशिक्षणस्य विकासः- Ø 1963 तमे वर्षे अमेरिकादेशे स्टेनफोर्डविश्वविद्यालये सूक्ष्मशिक्षणप्रक्रियायाः आरम्भः अभवत्। Ø सर्वप्रथमं कीथस्कैन तथा बुशमहोदयौ अस्मिन् कार्यं कृतवन्तौ। Ø पुनः1967 तमे वर्षे भारते डी.डी. तिवारी महोदयेन ...

गीतानि

संस्कृतगीतम् एत शालां प्रतिगच्छामः ** वयं बालाः हिन्ददेशीयाः शीलं वर्तते चन्चलतायाः परं कदापि न विस्मरामः एत शालां प्रतिगच्छामः देशो धत्ते गर्वमस्मत्कं गगनस्पर्शस्वशक्तिकः अज्ञभावं सदा विस्मरामः एत शालां प्रतिगच्छामः जगति भिन्नः सर्वप्रेमीयः अखण् ...

श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयः

श्री कृष्णदेवरायविश्वविद्यालयःभारते आन्ध्रप्रदेशे अनन्तपुरजनपदेविद्यमानःएकः सार्वजनीनविश्वविद्यालयः। अयं विश्वविद्यालयः 1981.जूलै.25 तमे वर्षे प्रारब्धः। कलापोषकसेय शिक्षासंरक्षकस्य षोडशशताब्दीयविजयनदराधीशस्य श्रीकृष्णदेवरायनाम्ना स्थापितः।

बिहु-उत्सवः

बिहुअसमराज्य्स्य त्रीणि सांस्कृतिकपर्वाणि प्रतिनिधिरूपेण संनिधापयति । प्राचीनपद्धत्याः क्रमः अस्य मूलम्, तथापि नगरप्रदेशस्य गुणयुक्तं अस्ति एतत् पर्व । अतः दशवर्षेभ्यः नगरप्रदेशेषु वाणिज्यकेन्द्रेषु अत्यन्तं प्रसिद्धं सञ्जातम् अस्ति । बिहु इति पर ...

अरुंधति राय

तस्या परिचयः अरुंधति राय एका प्रबला लेखिका च समाजसेविका अस्ति । सा भारतस्य राज्य मेघालया: नागरिका अस्ति । सा आङ्ग्लभाषे पुस्तकानि लिखति । तस्या: प्रसिद्धानि पुस्तकानि "द गॉड ऑफ़ स्मॉल थिंग्स," "द बैन्यन् त्री," "आजादि" च सन्ति । तस्या: कार्या: जग ...

विषुवपर्व

केरलराज्यस्य कृषिपर्व भवति विषु। मलयालमासस्य मेड मासस्य प्रथमे दिनाङ्के आचर्यते। दिनेऽस्मिन् वैशिष्ट्येन अग्रिमवर्षस्य ज्योतिषफलानि अपि चर्च्यन्ते। तत् विषुफलम् इत्यभिधीयते। न केवलं केरलेषु अपि तु केरलपाश्ववर्तीनाम् अन्यराज्यानां सीमाप्रदेशेष्वि ...

सूरा अल-फतिहा

१. अनन्तकरुणामयस्य अपारदयाप्रदस्य अल्लाहस्य नामनि २. प्रशंसं सर्वे लोकानां प्रतिपालकम् अल्लाहाय। ३. अनन्तकरुणामयम् अपारदयाप्रदम्। ४. न्यायस्य क्षणस्य सम्राजम्। ५. त्वाम् एव यजामः अपि च वयम् एव तवाश्रयं गृह्नीमः। ६. यच्छ अस्मान् ऋजुः मार्गम्। ७. त ...

मुहुर्त पनणम्

मुहुर्त पनणं भारतीय पनणेषु विख्यातः उत्सवः इव। अयं उत्सवः दीपावलि दिने मध्य भारते आचरिष्यते। अयं पनण कालः सायं काले भवति। अयं कालः अपि नेष्नम् स्ताक् एक्स्चेन्ज इति सन्चय स्थलेन विज्नापितं भवति॥ अयं उत्सवः गुजरात् सांस्कृतिषु जातः।

आचार्य महापूर्ण: (पेरिय नम्बि)

कमलापतिकल्याणगुणामृतनिशेवया । पूर्णकामाय सततं पूर्णाय महते नम: ।। आचार्य महापूर्ण: श्रीवैष्णव संप्रदायस्य महानाचार्येषु एक: । स: विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तसंस्थापकस्य रामानुजाचार्यस्य गुरूषु एक: ।

सूरा अल-इखलास

بسم الله الرحمن الرحيم परमकृपामयम् अपारदयाप्रदम् अल्लाहस्य नाम्नि 1. قل هو الله احد वद, तद् अल्लाहम् एकम्। 2. الله الصمد २. अल्लाहम् अक्षयम् अस्ति। 3. لم يلد ولم يو لد ३. न एव तद् आजायते न च एव जनितः। 4. ولم يكن له كفواً احد ४. न च एव तस्य किमपि ...

तारणपंथ

तारणपंथ एक दिगंबर जैन धर्मस्य पंथः अस्ति।अस्मिन् पंथस्य संस्थापकः संत तारणं अस्ति। अस्मिन् पंथात् एव तीर्थंकरा: मोक्षं प्राप्तनोत्। अस्मिन् पंथस्य इष्टगुरो: आचार्य तातरण गुरुदेव एकं निर्ग्रंथम् आसीत्।तस्य संदेशं आसीत्-: "त्वं स्वयं एव भगवन्तं असि ...