ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 88

वर्णमालायां चतुर्थः वर्णः । एषः ह्रस्वः स्वरः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।उच्चारणस्थानं तालु अस्ति ।

ईहामृगः (रूपकम्)

दशरूपके ईहामृगः सप्तमः प्रभेदः । यथा वेगेन धावन्मृगः ग्रहीतुं न शक्यते तथा दुर्जनसमावृतत्वादिना कारणेन नायिकात्र ग्रहीतुं न शक्यते । तादृशीं नायिकां नायकोऽत्र ईहते-इच्छतीति ईहामृग इति सार्थकं नाम । ईहायुक्तो मृग इति मध्यमपदलोपी कर्मधारयः । नायके ...

वर्णमालायां पञ्चमः वर्णः अस्ति ।अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।

उत्तानपादासनम्

पादद्वयं ऋजुतया प्रसारयतु । पृष्ठमवलम्ब्य भूमौ शयनं करोतु । एवं प्रकारेण युगपत् पादद्वयेन तद्वत् करोतु । शनैः शनैः पूरकेण वामपादमुपरि उत्थाप्य निमेषद्वयं स्थापयित्वा पुनः रेचकेण भूमौ स्थापयतु । हस्तद्वयं शरीरमुभयतः भूमौ स्थापयतु । क्षणं विश्रम्य ...

उपजातिच्छन्दः

अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ताः। इत्थं किलान्यास्वपि मिश्रितासु वदन्ति जातिष्विदमेव नाम।। इदानीमेव उक्ते ये द्वे लक्षणे वर्तेते ताभ्यां लक्षणाभ्यां युक्तौ यदीयौ पादौ भवतः तदा उपजातिर्ज्ञेया। तथैव अन्यासु मिश्रितासु अपि इदमेव नाम वदन ...

उपसर्गः

धातोः उप समीपे स्वभावनिश्चया इति उपसर्गाः । प्रायः 21 उपसर्गाः इति प्रसिद्धाः । ते यथा - नि - निबद्नाति, निवर्तते आङ् - आगच्छति,आदिशति अनु - अनुगच्छति, अनुकरोति प्रति -प्रत्येति. प्रतिगच्छति अव - अवमन्वते, अवगच्छति अभि - अभिगच्छति, अभिज्ञायते प्र ...

उपसर्गाः

प्रपरापसमन्ववनिर्दुरभिव्यधिसूदतिनिप्रतिपर्यनवः । उप आ ङिति विंशतिरेष सखे उपसर्गगणः कथितः कविना ॥ श्र्लोकेऽस्मिन् निस् दुस् च परित्यक्ते । निर् दुर् अनयोः सादृश्यात् । ते च प्रादयः क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञां लभन्ते । तेषाम् योगात् परिवतनं स्यात् । त ...

वर्णमालायां षष्ठः वर्णः अस्ति । एषः दीर्घः स्वरः अस्ति । अस्य उच्चारणस्थानम् ओष्ठौ स्तः । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति ।

ऊरुभङ्गम्

उरुभङ्गम् भासेन लिखितं नाटकम्। अस्य नाटकस्य कथा महाभारतं प्रतितिष्ठति। एतत् दुःखान्तनाटकम् अस्ति। त्रयः सैनिकाः पाण्डवकौरवाणां युद्धं वर्ण्यन्ति। रणभूमौ भ्रमन्तः भीमदुर्योधनयोः युद्धं पश्यन्ति। यदा भीमः पतितः दुर्योधनः भीमं हन्तुम् उद्युक्तः भवति ...

वर्णमालायां सप्तमः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति| अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति ।

ऋतुचर्या

आयुर्वेदे स्वस्थस्य स्वास्य्वरक्षार्थं ये उपाया: उक्ता: तेषु अन्यतमोऽयम् उपाय: ऋतुचर्या। एवं गण्यन्ते- मासैर्द्विसङ्ख्यैर्माघाद्यै: क्रमात् षडृतव: स्मृता:। शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मवर्षाशरद्धिमा:॥ अष्टाङ्गहृदयम् सूत्रस्थानम् ३.१ प्रत्येकम् ऋतौ आच ...

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु दशमः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठतालु अस्ति ।

एकादशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य एकादशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च एकादशं दिनं एकादशी तिथिः भवति । एकादश्यां साधकाः उपवासव्रतम् आचरन्ति । पुष्यमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादश्यां तिथौ प्रथमैकादशी ...

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु एकादशः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठतालुअस्ति ।

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु द्वादशः वर्णः अस्ति ।उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् ।पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।

एषः दीर्घः स्वरः। स्वरवर्णेषु त्रयोदशः वर्णः अस्ति । उदात्तः अनुदात्तः, स्वरितः इति अस्य भेदत्रयम् । पुनः अनुनासिकः अननुनासिकः इति भेदद्वयमस्ति अस्य । आहत्य षड्विधम् अस्ति अस्य ।अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठोष्ठम् अस्ति ।

कर्मसंन्यासयोगः

१) संन्यासं कर्मणां कृष्ण. २) संन्यासः कर्मयोगश्च. ३) ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी. ४) साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः. ५) यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं. ६) संन्यासस्तु महाबाहो. ७) योगयुक्तो विशुद्धात्मा. ८) नैव किञ्चित्करोमीति. ९) प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्. १०) ब् ...

कलियुगम्

कलियुगं पारम्परिकभारतस्य चतुर्थं युगम् अस्ति । आर्यभाटानुसारं महाभारतयुद्धं क्रि.पू.३१३७तमे वर्षे अभवत् । कलियुगस्य आरम्भः कृष्णरचितस्य अस्य युद्धस्य समाप्तेः ३५वर्षाणाम् अनन्तरम् अभवत् । Encyclopedia of Hinduism अस्यानुबन्धानुगुणं भगवान् श्रीकृष ...

कादम्बरी

बाणभट्टः गद्यकाव्यस्य अप्रतिमः कविर्विद्यते । अस्य हर्षचरितम् कादम्बरी च अतिप्रसिध्दे वर्तेते । पदानामुचितप्रयोगः भावानाम् आर्जवम्, उपमाश्लेषपरिसंख्या –उत्प्रेक्षा- रुपकविरोधाभासः – समासोक्तिः –प्रभृतीनाम्, अलङ्काराणां स्वाभाविकसमावेशः, देशकालपात ...

कारकम्

क्रमवतां वर्णानां समूहः पदम् । पदसमूहः वाक्यम् । वाक्यम् अभीप्सितम् अर्थं बोधयति । अतः शब्दप्रपञ्चे वाक्यमेव प्राधान्यम् आवहति । किन्तु पदम् अन्तरा वाक्यं न भवति । ऋते वर्णेभ्यः पदं नास्ति । अतः व्याकरणे वर्णनिमित्तानि कार्याणि, पदनिमित्तानि कार् ...

कार्त्तिकमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२ मासेषु अयम् अष्टमः मासः । कृत्तिकानक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । आश्विनमासस्य अनन्तरं मार्गशीर्षमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भारतीयानाम् अयं मासविशेषः यतः अमिन् मासे दीपाराधनस्य उत्सवः आयाति । अस्य मासस्य प्रथमं दि ...

काव्यविमर्शः

काव्यस्य विमर्शः काव्यविमर्शः । बहुभिः काव्यलक्षणस्य,काव्यप्रयोजनम्,काव्यविभागाः,काव्यतत्वानि इत्यादिषु विषयेषु बहुधा विमर्शः कृतः । तत्सर्वम् अत्र विव्रियते । आलङ्कारिकाः काव्यविभागाः काव्यतत्वानि काव्यविमर्शग्रन्थाः काव्यप्रयोजनम् काव्यलक्षणम्

काशिका

पाणिनेः अष्टाध्यायी ग्रन्थस्य कृते ३० अधिकवृत्तयः सन्ति । परन्तु तेषु ग्रन्थेषु अतीवप्रसिद्धः काशिका । काशीनगरे लिखितः ग्रन्थः इति कारणात् अस्य काशिका इति नाम आगतम् । अस्मिन् ग्रन्थे ८ अध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथम ५ अध्यायान् जयादित्यः लिखितवान् । ...

किरातार्जुनीयम्

महाकविः भारविः शैवमतावलम्बी, प्राकाण्डपण्डितः, राजनीतिज्ञः, वीररसवर्णनकुशलः, अलङ्कृतशैल्याः प्रवर्तकः च आसीत् । भारविणा निजपरिवारस्य, निवासस्थानस्य, पितुः, पितामहस्य, गुरोर्वा विषये कोप्युल्लेखो न कृतः किरातार्जुनीये । दण्डिविरचितम् अवन्तीसुन्दरी ...

कुमारसम्भवम्

कार्तिकेयस्य जन्म एव कुमारसम्भवम्। तारकासुरः तीव्रं तपः अकरोत्। शिवस्य पुत्रः एव तं हनिष्यति इति सः वव्रिरे। परं शिवः कामदेवम् अपि अहरत्। स्रीपुरुषयोः प्रेमाङ्कुरारथं यः माध्यमः आसीत् सः एव नष्टः नाम पार्वत्याः मनोकामनापूर्तये आशा एव भग्ना अभवत् ...

कूर्मावतारः

भगवतः प्रमुखदशावतारेषु मत्स्यावतारः प्रथमः मन्यते । द्वितीयस्तु कूर्मावतारः इति । कूर्मस्यापरं नाम कच्छपः इति । कूर्मावतारे भगवान् विष्णुः क्षीरसमुद्रस्य मन्थनकाले मन्दारपर्वतं स्वकवचे अधरत् । एवं भगवता विष्णुना मन्दारपर्वतसाहाय्येन तथा वासुकिसर् ...

क्

बुद्धिः शिरः अग्निः वसु मयूरः ब्रह्मा आहतः शब्दः वायुः जलम् श्वेतवर्णः आत्मा सुखम् यमः मन्मथः सूर्यः द्युतिः महेश्वरः मनः दक्षब्रह्मा समुद्रः विष्णुः कश्चन तद्धितप्रत्ययः -पुत्रकः, वृक्षकः

ख्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य द्वितीयः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः महाप्राणवर्णः अस्ति ।

गुरुवासरः

सप्ताहे पञ्चमः वासरः गुरुवासरः भवति । बुधशुक्रवासरयोः मध्यदेने अयं वासरः भवति । गुरुग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः भवति । गुरुजननां दर्शनं पूजनार्थं च अयं वासरः प्रशस्तः इति हैन्दवानां भावः । बृहस्पतिवासरः इत्यपि अस्य नाम अस्ति ।

गोमूत्रम्

गवां त्याज्यमपि गोमयं मानवलोकस्य सस्यलोकस्य च महोपकाराय भवति । प्रत्यहं प्रातरुत्थाय गोसमीपं गत्वा एकं माषदालं निमज्जयितुं यावत् आवश्यकं तावत् गोमूत्रं तीर्थरूपेण स्वीक्रियते चेत् रोगनिरोधकशक्ति: वर्धते इति प्रतीति: । कृषिक्षेत्रे कीटनााशकत्वेन अ ...

ग्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य तृतीयः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।

घ्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठःअस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य चतुर्थः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः महाप्राणवर्णः अस्ति ।

ङ्

अस्य उच्चारणस्थानंकण्ठनासिकम्अस्ति । व्यञ्जनवर्णेषु कवर्गस्य पञ्चमः वर्णः ।” कादयो मावसानाः स्पर्शाः ।स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम्”। सि० कौ० । एषः महाप्राणवर्णः अस्ति ।” ञमङणनानां नासिका च” सि० कौ०

चक्रासनम्

जानुतः पादद्वयं पुटीकृत्य, गुल्फद्वयं नितम्बयोः समीपं स्थापयतु । शनैः शनैः हस्तद्वयं पादद्वयं च दृढतया भूमिं नोदयन् पूरकं कुर्वन् शरीरभागम् ऊर्ध्वदिशि उत्थापयतु । शवासने शयनं करोतु । मेरुदण्डः वक्राकारेण भवतु । करतलद्वयं मस्तकम् उभयतः स्थापयतु । ...

चतुर्थी

भारतीयकालमानानुगुणं मासस्य चतुर्थं दिनं चतुर्थी तिथिः भवति । इयं तिथिः शुक्लपक्षे कृष्णपक्षे च आगच्छति । चतुर्थ्यां भारतीयाः नैके उत्सवाः आचर्यन्ते । तेषु गणेशोत्सवः प्रधानः यः भाद्रपदमासे शुक्ले पक्षे चतुर्थ्यां भवति । गणेशचतुर्थी इति नाम्ना भार ...

चतुर्दशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य चतुर्दशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च चतुर्दशं दिनं चतुर्दशी तिथिः भवति । अमावास्यायाः अनन्तरं या चतुर्दशी आगच्छति तस्याः शुक्लपक्षस्य चतुर्दशी इति, पूर्णिमाय ...

च्

हेतुः पक्षान्तरम् कूर्मः-चिनोति अङ्गम्। विरोधः-"शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य" शाकु० १-१६ । "चान्वये समाहारेऽप्यन्योन्यार्थे समुच्चये । पक्षान्तरे तथा पादपूरणेऽप्यवधारणे मेदि०। चोरः- चिनोति परधनम् । चश्चण्डदेशे पुमानुक्तः कच्छा ...

छ्

स्याल्लिप्साच्छादनेषु छं क्लीबे संवृतौ पुमान्। त्रिष्वयं निर्मले नित्ये मलिने भेदकेऽपि च॥" – नानार्थरत्नमाला गृहम् संवत्सरः आच्छादनम् निर्मलम् भेदः मलिनम् चञ्चला नित्यं इच्छा

ज्

अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य तृतीयः वर्णः अस्ति । अयं अल्पप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।

झ्

अस्य उच्चारणस्थानं तालु अस्ति । अयं चवर्गस्य चतुर्थः वर्णः अस्ति । अयं महाप्राणवर्णः अस्ति ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । इचुयशानां तालु"-सिद्धान्तकौमुदी।

ट्

टः पुमान् वामने पादे निःस्वनेऽपि क्वचिन्मतः” – मेदिनीकोशः वामनः निस्वनतिशब्दः पादः पुमान् करटे धूमे चापेऽर्ककिरणे ध्वनौ। कवाटावर्तयोस्सूनौ भूम्यावृत्योस्तु टा स्त्रियाम्” शब्दः भूमिः प्रतिज्ञा धूमः सूर्यकिरणाः पुत्रः कवाटम् करटः वायसः आवृत्तिः चापः

ड्

डकारः शङ्करे त्रासे ध्वनौ भीमे निरुच्यते” – एकाक्षरकोशः भीमः त्रासः शङ्करः ध्वनिः डः पुमान् विषये शम्भौ हासे त्रासे क्षये ध्वनौ। शङ्खध्वनौ रौद्ररसे व्रीडावाचोस्तु डा स्त्रियाम्। डं क्लीबे डामरे दुर्गे पटे डमरुकेऽपि च । आन्दोलने च त्रिषु तु डशब्दो ...

तृतीया

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य तृतीयं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च तृतीयं दिनं तृतीया तिथिः भवति । तृतीयायाम् एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु अक्षय्यतृतीया किञ्चन महापर्व अस्ति । वैशाख ...

तैत्तिरीयसंहिता

तैत्तिरीयसंहिता याः प्रसारः दक्षिणभारते अस्ति । अांशिकरूपेण महाराष्ट्रप्रदेशः समग्ररूपेण च आन्घ्रद्रविडदेशीयाः अस्याः शाखायाः अनुयायिनः सन्ति। अस्याः संहितायाः स्वकीयाः ब्राह्मण-आारण्यक-उपनिषद्-श्रौतसूत्र-गृह्यसूत्रप्रभृतयः अक्षुण्णाः सन्ति । तैत ...

त्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः व्यञ्जनवर्णः। तवर्गस्य प्रथमः वर्णः | अल्पप्राणवर्णः अयम् ।"कादयो मावसानाः स्पर्शाः" । लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ०

त्रयोदशी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य त्रयोदशं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च त्रयोदशं दिनं त्रयोदशी तिथिः भवति । अमावास्यायाः अनन्तरं या त्रयोदशी आगच्छति तस्याः शुक्लपक्षस्य त्रयोदशी इति, पूर्णिमाय ...

त्रिकोणासनम्

करतलद्वयं भूमिं निर्दिश्य स्थापयतु । पुनः पूरकेण दक्षिणहस्तम् ऊर्ध्वमुत्तोल्य शनैः शनैः रेचकेण पूर्वावस्थामागच्छतु । दक्षिणहस्तं मस्तकं च वामपार्श्वं प्रति अवनमयतु । शनैः पूरकेण हस्तद्वयमुत्थाप्य स्कन्धमुभयतः प्रसारयतु । रेचकेण वामह्स्तं शनैः शनै ...

दशमी

भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य दशमं दिनं भवति दशमी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च दशमं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । विविधमासानां दशम्यां भिन्नानि पर्वाणि भवन्ति ...

देवनागरी

देवनागरी लिपिः भारतीयभाषाणां तथा कासाञ्चन विदेशीयभाषाणाम् अपि प्रमुखा लिपिः वर्तते । संस्कृत-पालि- हिन्दी-मराठी-कोंकणी-सिन्धी-कश्मीरी-डोगरी-नेपाली-तामाङ भाषा-गढ़वाली-बोडो-अंगिका- मगही-भोजपुरी-मैथिली-संथाली इत्यादयः भाषाः देवनागरीलिपेः एव उपयोगं क ...

दैवासुरसंपद्विभागयोगः

१६.१ अभयं सत्वसंशुंद्धिः १६.२ अहिंसा सत्यम् १६.३ तेजः क्षमा धृतिः १६.४ दम्भो दर्पोऽभिमानः १६.५ दैविसम्पद्विमोक्षाय १६.६ द्वैभूतसर्गौ लोके १६.७ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं १६.८ असत्यमप्रतिष्ठं ते १६.९ एतां दृष्टिमवष्टभ्य १६.१० काममाश्रित्य १६.११ चिन्ता ...