ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 87

शलभासन

अनेनासनेन भुजङ्गासने व्यापृतानामवयवानां विश्रमः इतरेषामवयवानां व्यापृतत्वं च सिद्ध्यति । अनेन प्रसारणपेशीनां सङ्कोचः कोचनिपेशीनां विकासश्च जायते । पृष्ठस्थपेशीनां बलं सहनशक्तिश्च वर्धते । पादप्रसारणार्थं साहाय्यं कृतवतः उरसः मणिबन्धनस्य च बलं वर् ...

शिग्रुः

एषः शिग्रुः भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । मुरुङ्गी इति अस्य नामान्तरम् । अयम् सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः शिग्रुः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनम् इत्यादिकं निर्मीयते । स्वस्य पर्णैः, शाखोपशाखषिन्यासैः च सुन्दर ...

शुक्रवासरः

सप्ताहे षष्टः वासरः शुक्रवासरः भवति । गुरुशनिवासरयोः मध्यदेने अयं वासरः भवति । शुक्रग्रहस्य नाम्नि एषः वासरः भवति । राक्षासानाम् आचार्यः शुक्रः तस्य नाम अपि अत्र युज्यते । देवीनां दर्शनं पूजनार्थं च अयं वासरः प्रशस्तः इति हैन्दवानां भावः । भार्गव ...

शृङ्गाररसः

गत्यर्थकात् ऋधातोः पृष्ठतः शृङ्गइत्येतस्य उपपदप्रयोगेण अण्प्रत्ययस्य योजनेन च सह शृङ्गारशब्दः निष्पन्नः भवति । शृङ्गं-कामोद्रेकम् ऋच्छति-गमयति इति शृङ्गारः इत्येतया व्युत्पत्त्या अयं शब्दः सिद्धः भवति । यः रसः सामाजिकस्य मनसि कामोद्रेकं जनयेत् सः ...

समन्वितसार्वत्रिकसमयः

समन्वितसार्वत्रिकसमयः इत्येतत् प्रमुखं समयमानकं येन हि संसारे घटिकाः समयकथनं च नियम्यन्ते। इदं हि ग्रीनविच्-माध्य-समयस्य अनुवर्तिमानकेषु अन्यतमः वर्तते। प्रायेण UTC इत्युक्ते GMT इत्यस्य एव अर्थो गृह्यते। परन्तु साम्प्रतं वैज्ञानिकसमुदायेन GMT इत ...

सरस्वतीकण्ठाभरणम् (ग्रन्थः)

सरस्वतीकण्ठाभरणम् इति ग्रन्थः भोजदेवेन लिखितः। अस्मिन् ग्रन्थे ५ परिच्छेदाः सन्ति । एतस्मिन् ६४३ कारिकाः सन्ति । सरस्वतीकण्ठाभरणस्य रत्नेश्वरेण १५०० वै. प्रणीता रत्नदर्पणाख्या व्याख्या लभ्यते तृतीयपरिच्छेदान्ता । चतुर्थस्य हि परिच्छेदस्य जगद्धरवि ...

सर्वाङ्गासनम्

अस्य आसनस्य रोगनिवारणशक्तिः प्रसिद्धा एव । हृदयस्य ऊर्ध्वभागस्थाः रक्तनाडयः अस्य आसनस्य परिशीलनवेलायां अधोमुखस्थाः भवन्ति इत्यतः मस्तिष्के रक्तस्य शेखरणं जायते । हृदयं प्रति रक्तप्रसारणं कुर्वतां रक्तसञ्चयिनीनां विश्रान्तिः लभ्यते इत्यतः पादयोः द ...

सर्षपः

अयं सर्षपः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सर्षपः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica इति उच्यते । अयं सर्षपः वर्णस्य अनुगुणं त्रिधा विभक्तः भवति । गौरः सर्षपः, कृष्णः सर्षपः, रक्तः सर्षपः च इति । अत्र गौरः सर्षपः सिद ...

सर्षपतैलम्

सर्षपबीजैः निर्मितं तैलम् एव सर्षपतैलम् । अयं सर्षपः आङ्ग्लभाषायां Brassica अथवा Mustard इति उच्यते । तस्य तैलं च Brassica oil अथवा Mustard oil इति उच्यते । एतत् सर्षपतैलम् औषधीयगुणयुक्तम् अपि । एतत् तैलम् आहरत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि ...

सेवफलम्

एतत् सेवफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् सेवफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं सेवफलम् आङ्ग्लभाषायां Apple इति उच्यते । एतत् सेवफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । सेवफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् सेवफलम् अपि बहुविधं भवति । ‎

सोमवासरः

सोमवासरः सप्ताहस्य एकं दिनं भवति । रविवासरात् अनन्तरं मङ्गलवासरात् पूर्वं सोमवासरः तिष्ठति । अस्य इन्दुवासरः अपि नामान्तरम् अस्ति । सोमः इन्दुः च चन्द्रस्य पर्यायपदे भवतः । अयं चन्द्रस्य नाम्नि विद्यमानः वासरः । सप्ताहः कस्मात् वासरात् आरप्स्यते ...

रोम-नगरम्

रोम् इटलीदेशस्य किञ्चन प्रसिद्धं नगरम् । रोम्नगरं इटलिदेशस्य राजधानी । अस्य विस्तीर्णं १,२८५.३ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम् । जनसङ्ख्या २,८०,००० । देशस्य अत्यधिकजनसङ्ख्यायुतः प्रदेशः विद्यते अयम् । प्राचीनकविभिः लेखकैश्च रोम्नगरं सनातननगरी इति निर्दिष्ट ...

दानम्

दानं भारतीयसमाजस्य प्रमुखाङ्गत्वेन अङ्गीक्रियते। तस्मिन् समाजे दानस्य आतिथ्यस्य च प्रतिष्ठाऽऽसीत् । यो नरः देवान्, पितृन्, अतिथीन् च दानेन तृप्तमकरोत्, सः पुरुषः ‘अनद्धा ‘अनृतम्’ कथ्यते। ‘क अनद्धा पुरुष इति? न देवान्, न पितृन्, न मनुष्यान् इति सा ...

नन्दिनागरीलिपिः

वस्तुतस्तु नन्दिनागरीलिपिः नागरीलिपेः पश्चिमप्रदेश-प्रभाविता लिपिः । परन्तु अस्याः लिपेः प्रभावः दक्षिणभारते अधिकविस्तृतः आसीत् । नन्दिनागरीलिपिः दक्षिणमहाराष्ट्र-कर्णाटक-आन्ध्रप्रदेशेत्यादि राज्येषु मुख्यतया व्यवहृतासीत् । दक्षिणप्रदेशे अस्याः आ ...

नाराचः

नाराचः ; हिन्दी: नारायम) कस्यचित् प्राचीनस्य लेखनोपकरणस्य नाम। तदुपकरणं भारत-श्रीलंका- दक्षिणजम्बुद्वीपीय-देशेषु तथा च समीपवर्तिषु अन्यदेशेषु प्रयुज्यते स्म। अद्यत्वे यथा लेखन्याः उपयोगेन अक्षरविन्यासः क्रियते, तथैव तस्य उपयोगो भवति स्म। किन्तु र ...

बाङ्गलालिपिः

बांलालिपिः एका बांलाभाषायाः लेखनपद्धतिः । बांलालिपिः पूर्वा नागरीलिपेः एका संस्कारिता लिपिः, यस्या प्रयोगः असमिया वा विष्णुप्रिया मणिपुरी लिखने अपि भवति । पूर्वा नागरीलिपेः सम्बन्धः ब्राह्मीलिपिना सह तथा देवनागर्या एवं भारतस्य अन्यलेखनपद्धत्या सह ...

सिन्धुलिपिः

सिन्धुसभ्यतायाः कालः मिश्रदेशस्य प्राचीनसभ्यतावत् अनिश्चितः अस्ति । मिश्रदेशस्य सुमेरप्रदेशीयस्य वा सभ्यतायाः कालनिर्णये तत्र प्राप्ताः लेखनसामग्राद्याः बहुसहायकाः अभवन् । इदनीमवधिः सिन्धुलिपेः आविष्कारः न अभूत् । प्रसिद्धमेसोपटेमियासभ्यतायाः खनन ...

विकिसूक्तिः

विकिसूक्तिः इति विक्याधारितपरियोजना विकिमीडियाफौन्डेशन्-द्वारा परिचालितासु परियोजनासु अन्यतमा। एषा मीडियाविकितन्त्रांशे प्रचलति। एषा तु डेनियेल्-आल्स्टन् इत्यस्य मूलविचारे आधृता, तथा च ब्रायोन्-विब्बर-द्वारा कार्यान्विता। एतस्य उद्दिष्टं तु सहकार ...

गूगल् अर्त्

गूगल् अर्त् इत्युक्तौ भूमेः समग्रनक्षाप्रदर्शकः कश्चन तन्त्रांशः । पूर्वं भूमि वीक्षकः इति अभिधीयते स्म । एतं तत्न्त्राशं Keyhole, Inc, इति द्वे संस्थे निर्मितवत्यौ । २००४ वर्षे गूगल्संसंस्था एतं तन्त्रांशं क्रीतवती । अत्र च भूमेः उपग्रहचित्रणं प ...

शीतकम्

शीतलीकरणयन्त्रम् एव शीतकम् इति उच्यते । इदं शीतकम् आङ्ग्लभाषायां Refrigerator इति उच्यते । बहुकालं यावत् आहारवस्तूनां रक्षणार्थम् अस्य शीतकस्य उपयोगः क्रियते । पुरातनकाले एतेषां शीतकानां स्थाने मृद्घटानाम् उपयोगः क्रियते स्म । इदानीम् अपि निर्धना ...

संभेपूस्वसाट्यूप

सङ्गणकमनुष्ययोः भेदबोधकं पूर्णतया स्वचालितं सार्वजनिकं ट्यूरिङ्ग्-परीक्षणम् एक‌ः अभिप्रयोगः अस्ति । एषः अभिप्रयोगः परीक्षायाः, स्तरस्य च निर्माणं करोति । तयोः परीक्षा-स्तरयोः बोधः यन्त्रं कर्तुं न पारयति । तथा च मनुष्यः एव तयोः परीक्षा-स्तरयोः बो ...

माओ त्से-तुंग

मावो चैना राष्ट्रस्य नेतः एषः महापुरुषस्य पूर्ण नामः मावो झेदोङ्ग् | एषः १८९३ मार्गसिरमासस्य २६ दिनाङ्के संञ्जातः| सः चैना राज्यस्य शॊशान् नगरे जातः |सः चैना कम्युनिस्ट् राज्यस्य नायकः |सः पीपल्स रिपब्लिक औफ़् चैना संस्थापकः |तस्य विचारः,कल्पनेन, ...

हान्स् लिप्पर्शे

अयं हान्स् Hans Lippershey हालेण्ड्-देशीयः । अयम् उपनेत्राणां निर्माता । सः तथा जकारियस् जान्सन् च मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप् निर्माणं कृतवन्तौ । तस्य पूर्णं नाम अस्ति हान्स् लिप्पर्शे इति । सः १५७० तमे वर्ष ...

न्‍यू आर्लीन्‍स

New Orleans Cemeteries aka "The Cities of the Dead" Whos Killing New Orleans? – City Journal Official Website of the City of New Orleans New Orleans PodCasting – Listen to the voices that are rebuilding New Orleans Official Tourism Website of the ...

श्रीवपोर्ट

Shreveport/Bossier webpage Shreveport-Bossier Convention & Tourist Bureau www.Shreveport.com National Weather Service Shreveport office The Times newspaper City of Shreveport official website

कान्सेप्सियान् (चिले)

Ida Stevenson Weldon Vernon 1969 Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile, Greenwood Press John Milton Nickles, Marie Siegrist 1965 Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America, Geological Society of America, v.28

जकारियस् जान्सन्

अयं जकारियस् जान्सन् कश्चन डच्-उपनेत्रनिर्माता । सः १५८१ तमे वर्षे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पितरौ बेल्जियं-देशीयौ । सः हान्स् लिप्पर्शे इत्यनेन सह मिलित्वा १५९० तमे वर्षे "सूक्ष्मदर्शक"स्य काम्पौण्ड् मैक्रोस्कोप् निर्माणम् अकरोत् ।

पशुपतिनाथमन्दिरम्

फलकम्:Infobox temple पशुपतिनाथमन्दिरम् इतेतत् नेपालदेशस्य काठमाण्डुमण्डले स्थितम् अस्ति । बागमती-नद्यां घोषे स्थितमस्ति इदं मन्दिरम् । पशुपतिनाथमन्दिरम्

प्रिन्‍सटन

Official website Princeton Online Local Online Community PrincetonKIDS Princeton Township Municipal Web Site Government Princeton Regional Convention and Visitors Bureau Data for the Princeton Regional Schools, National Center for Education Stati ...

सुशील कोइराला

सुशील कोइराला नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्री, वरिष्ठ राजनीतिज्ञः एवं प्रजातन्त्रयोद्धा च अस्ति । सः नेपाली कांग्रेस पक्षस्य सभापतिः पदे स्थितवान्। पिता बोधप्रसादस्य एवं माता कुमुदिन्याः ज्येष्ठपुत्ररूपेण सन् १९३९ तमे वर्षे सुशील कोइराला अस्य जन्म नेपा ...

हिब्रूविश्वविद्यालयः (येरुशलम्)

येरुशलम् स्थितः हिब्रूविश्वविद्यालयः एकः इज़रायल् देशस्य सर्वप्राचीन-विशाल-महत्वपूर्णञ्च शिक्षाप्रतिष्ठानम् । एषः विश्वविद्यालयः इज़रायल्-देशस्य हिब्रूभाषायाः उच्चशिक्षा तथा अनुसन्धानकेन्द्ररूपेण प्रतिष्ठितः ।

अनानसफलरसः

अनानसफलस्य रसः एव अनानसफलम् । एतत् अनानसफलम् आङ्ग्लभाषायां Pineapple इति उच्यते । अस्य रसः Pineapple Juice इति उच्यते । अनानसफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरस ...

आम्रम्

एतत् आम्रफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् आम्रफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं आम्रफलम् आङ्ग्लभाषायां Mango इति उच्यते । एतत् आम्रफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । आम्रफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् आम्रफलम् अपि बहुविधं भवति ...

एला

इयम् एला भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एला अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयम् एला आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । एषा एला आङ्ग्लभाषायां Cardamom इति उच्यते । एषा एला वाणिज्यसस्यम् अपि । काफीवाटिकायाम् उपफलोदयरूपेण एलाय ...

कदलीफलम्

एतत् कदलीफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् सस्यजन्यः आहारपदार्थः । कदलीफलम् आङ्ग्लभाषाया Banana इति उच्यते । अस्याः कदल्याः फलं, काण्डं, पुष्पं चापि आहारत्वेन उपयुज्येते । भारतदेशे कदलीपर्णस्य पवित्रं स्थानं वर्तते । धार्मिककार्येषु कद ...

कुळित्थः

अयं कुळित्थः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एषः कुळित्थः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषः आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य कुळित्थस्य उ ...

केदाररागः

केदाररागः हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन रागः भवति। "कल्याण" थाट् गणस्य रागः भवति। शृङ्गारवीररसयोः प्रतिपादकः रागः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः शुद्धमध्यमः भवति । एवं संवादिस्वरः षड्जः भवति। अवरोहः - स नि ध प, म प, ग म रे स पक्कड - स म, म प ...

केसरम्

एतत् केसरं {कुङ्कुमम्) भारते वर्धमानः वैशिष्ट्यपूर्णः सस्यविशेषः । भारतस्य सर्वेषु अपि भागेषु एतत् केसरम् उपयुज्यते एव । एतत् केसरं भारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्ये वर्धते । एतत् आङ्ग्लभाषया Saffron इति उच्यते । कुङ्कुमकेसरम् इति नाम्ना अपि अस्य व्यवहा ...

क्षीरम्

एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरम् इति अपि उच्यमानम् एतत् दुग्धम् आङ्लभाषायां Milk इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । अन्ये प्राणिजन्याः आहाराः तामसे वा राजसिके वा आहारे अन्तर्भवन्ति । परन्तु ...

खण्डशर्करा

इयम् अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा खण्डशर्करा आङ्ग्लभाषायां Rock Sugar इति उच्यते । अस्याः खण्डशर्करायाः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । आहारत्वेन यावता प्रमाणेन उपयुज्यते तावता एव प्रमाणेन औषधत्वेन अ ...

घृतम्

घृतम् अपि सस्यजन्यः आहारः न, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । घृतम् आङ्ग्लभाषायां Ghee इति उच्यते । प्राचीनात् कालात् अपि घृतम् आहारत्वेन तथैव औषधत्वेन अपि अत्यन्तं महत्त्वयुक्तम् । भारतीये भोजने घृतस्य अभिगारं विना भोजनस्य आरम्भः एव न भवति स्म । इदानी ...

चणकः

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । अयं चणकः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चणकम् आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः, सु ...

जम्बीरम्

निम्बूकं निम्बुकं राजनिम्बूकमपरं स्मृतम् । निम्बूकमम्लं वातघ्नं पाचनं दीपनं लघु । राजनिम्बूफलं स्वादु गुरु पित्तसमीरजित् ॥१॥ एतत् निम्बूकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् निम्बूकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् निम्बूकम् आङ्ग्लभाषाया ...

तक्रम्

भूलोकस्य अमृतम् इति प्रसिद्धम् अस्ति तक्रम् । एतत् तक्रम् आङ्ग्लभाषायां Butter milk इति उच्यते । इदम् अपि आहारपदार्थः न सस्यजन्यः अपि तु प्राणिजन्यः । तथापि इदम् अमृतसमानम् इति उच्यते । देवलोके सुखार्थं देवैः यथा अमृतं पीयते तथा भूलोके तक्रम् इति ...

तिलः

अयं तिलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं तिलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । तिलः आङ्ग्लभाषायां Sesame इति उच्यते । अयं तिलः वर्णस्य अनुगुणं चतुर्विधः भवति । कृष्णवर्णीयः तिलः, श्वेतवर्णीयः तिलः, रक्तवर्णीयः तिलः, वनतिलः च इति । अस्य तिलस्य ह ...

द्राक्षाफलम्

द्राक्षाफलम् भारते वर्धमानः फलविशेषः । द्राक्षा आङ्ग्लभाषायां Grapes इति उच्यते । द्राक्षा न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु उपयुज्यते । तापसप्रिया इत्येतत् द्राक्षायाः अपरं नाम । द्राक्षा मुख्यतया द्विधा विभज्यते । शुष्का द्राक्षा, अशुष्क ...

नवनीतम्

दुग्धस्य आतञ्चनं कृत्वा यदा दधि भवति तदा दध्नः मथनं करणीयम् । सम्यक् मथनस्य अनन्तरं यत् द्रवरूपं प्राप्यते तत् तक्रम् इति उच्यते । यत् घनरूपं प्राप्यते तत् एव नवनीतम् । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Butter इति । मथनानुक्षणं प्राप्तं नवनीतम् अत्यन्तं प् ...

नारदः

दैवे दैवसृष्टौ च विशेषप्रीतिमान् ऋषिपुङ्गवः नारदमहर्षिः । सः ब्रह्मणः मानसपुत्रः । महाविष्णोः परमभक्तः च । महती नामिकां वीणां वादयन् सः नारायणनाम जपन् देशसञ्चारं करोति । मनुष्याणां हितकाङ्क्षिषु नारदस्य प्रथमं नाम । विष्णुतः प्राप्तां विद्यां सः ...

शिम्बी

अयं राजमाषः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम Kidney bean इति अस्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Phaseolus vulgaris इति । माषस्य अपेक्षया महागात्रम् अस्य इति कारणात् अस्य नाम" राजमा ...

सुभाषितानि

लोके भवन्ति महान्तः ये ऋज्वर्थग्रहणैकदृष्ट्या प्रपञ्चं आलोकयन्ति । कार्यस्यास्य अभिव्यक्तिः मौल्यनिष्ठवस्तुवर्णनहेतुत्वात् वाग्रूपं आप्नोति । सुभाषितम् नाम सुष्ठु प्रोक्तं वचनम् । सम्स्कृतवाङ्मये सुभाषितानि बहुशः छन्दोबद्धानि । एतानि पद्यानि स्वी ...