ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 79

स्वभावजेन कौन्तेय.

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६० ॥ अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य षष्टितमः६० श्लोकः ।

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः.

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥ अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चचत्वारिंशत्तमः४५ श्लोकः ।

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं.

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गम् इत्यनेन श्लोकेन भगवान् श्रीकृष्णः स्वधर्मे जयः उत पराजयः लाभकरः भवति इति बोधयति । पूर्वस्मिन् श्लोके युद्धोपरामे सति शत्रवः किं करिष्यन्ति इति उक्त्वा अत्र युद्धे पराजयः उत जयः भवति, परन्तु ते लाभः अस्ति इति वदति । सः ...

हन्त ते कथयिष्यामि.

श्रीभगवान् उवाच - हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥ अयं भगवद्गीतायाः दशमोऽध्यायस्य विभूतियोगस्य नवदशः१९ श्लोकः ।

११.४६ किरीटिनं गदिनं.

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥ अयं भगवद्गीतायाः एकादशोऽध्यायस्य विश्वरूपदर्शनयोगस्य षड्चत्वारिंशत्तमः४६ श्लोकः ।

१६.१८ अहंकारं बलं

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ते दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते । अहारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः आत्मपरदेहेषु मां प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः भवन्ति ।

१८.३० प्रवृत्तिं च निवृत्तिं

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३० ॥ अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिंशत्तमः३० श्लोकः ।

१८.५३ अहंकारं बलं दर्पं कामं

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३ ॥ अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य त्रिपञ्चाशत्तमः५३ श्लोकः ।

१८.६५ मन्मना भव मद्भक्तो

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५ ॥ अयं भगवद्गीतायाः अष्टादशोऽध्यायस्य मोक्षसंन्यासयोगस्य पञ्चषष्टितमः६५ श्लोकः ।

६.११ शुजौ देशे प्रतिं.

1983 translation by A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada entitled Bhagavad Gita As It Is with Sanskrit text and English commentary. 2001 translation by Sanderson Beck The Gita According to Gandhi by Mahadev Desai of Mahatma Gandhis 1929 Gujrati t ...

६.२८ युञ्जन्नेवं सदा.

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥ अयं भगवद्गीतायाः षष्ठोध्यायस्य आत्मसंयमयोगस्य अष्टाविंशतितमः श्लोकः ।

कैवल्यविचारः

कैवल्यार्थमेव योगदर्शनस्य प्रवृत्तिर्भवति । अष्टाङ्गयोगस्य अभ्यासेन चित्तस्य स्थैर्योपरान्तमेव वैराग्यस्य उदयो भवति । वैराग्यस्य पश्चात् क्रमशः सम्प्रज्ञातः अथवा असम्प्रज्ञातः समाधिः प्राप्यते । समाधेरनन्तरं योगी साधको योगजसिद्धीनां दर्शनं करोति, ...

अद्वैतसिद्धिः

श्रीमधुसूदनसरस्वतिस्वामिभिः विरचित अद्वैतसिद्धिः नामकग्रन्थः अद्वैतवेदान्ते प्रसिद्धपञ्च सिद्धिग्रन्थेषु शिखरप्रायः विराजते । इतरसिद्धिग्रन्थाः तावत् – श्रीसुरेश्वराचार्याणां ’नैष्कर्म्यसिद्धिः’, श्रीमण्डनमिश्रकृत ’ब्रह्मसिद्धिः’, श्रीविमुक्तात्म ...

आम्रफलरसः

आम्रफलस्य रसः एव आम्रफलरसः । एतत् आम्रफलम् आङ्ग्लभाषायां Mango इति उच्यते । अस्य रसः Mango Juice इति उच्यते । आम्रफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं य ...

उदुम्बरफलम्

एतत् उदुम्बरफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् उदुम्बरफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदम् उदुम्बरफलम् आङ्ग्लभाषायां ॥॥॥ इति उच्यते । एतत् उदुम्बरफलम् अकृष्टपच्यम् अपि ।

कदलीफलरसः

कदलीफलस्य रसः एव कदलीफलरसः । कदलीफलरसः न तावान् द्रवमयः आहारः । किञ्चित् प्रमाणेन घनरूपः भवति कदलीफलरसः । एतत् कदलीफलम् आङ्ग्लभाषायां Banana इति उच्यते । अस्य रसः च Banana Juice इति उच्यते । आपणेषु उपहारमन्दिरेषु चापि अस्य कदलीफलरसस्य विक्रयणं क् ...

करम्भः

करम्भः कश्चन धान्यविशेषः अस्ति । करम्भः तृणविभेदात् लभते । मनुष्याः अश्वान् कुक्कुटान् च करम्भं भोजयन्ति । मनुष्याः अपि करम्भपायसं भक्षयन्ति। शुष्ककरम्भतृणं पशूणां शयनार्थं प्रसार्यते ।

कलिङ्गफलरसः

कलिङ्गफलस्य रसः एव कलिङ्गफलरसः । एतत् कलिङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Watermelon इति उच्यते । अस्य रसः Watermelon Juice इति उच्यते । कलिङ्गफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृ ...

कुळित्थपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः कुळित्थः । आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य क ...

कूष्माण्डरसः

कूष्माण्डस्य रसः एव उर्वारुकरसः । एतत् कूष्माण्डम् आङ्ग्लभाषायां Ash gourd इति उच्यते । तस्य रसः Ash gourd Juice इति उच्यते । कूष्माण्डरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमः । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । ताद ...

ग्रीष्म-ऋतुवर्णनम्

ग्रीष्मर्तुवर्णनम् 1. अधुना ग्रीष्मनामा ऋतुः प्रवर्तते । 1. अद्यत्वे सम्प्रति, अधुनातने काले स्रोतस्विनीनाम् नदीनाम् सरसाम् तडागानाम् च पयांसि जलानि संशोषयन् परिशोषयन् भृशं भीष्मो भीमः, भयंकरः ग्रीष्मनामा निदाघनामा ऋतुः प्रवर्तते ।। 2. अस्याम् ग् ...

चन्द्रालोकः

चन्द्रालोकः Chandralokaजयदेवः।जयदेवेन रचितः अलङ्कारग्रन्थः । उपमाद्यलङ्काराणां तद्भेदानां चात्र लक्ष्य-लक्षणानि निरूपितानि सन्ति । प्रबुद्धतया, सरलतया च अत्र विषयाः निरूपिताः । अस्मिन् ग्रन्थे १० मयूखाः सन्ति । अत्र काव्यलक्षणं, गुणाः, दोषाः रसाः ...

चायचूर्णम्

एतत् चायचूर्णं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् चायचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् चायचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Tea Powder इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि चित्वा तानि शुष्कीक्रियन्ते । ततः तानि चायपत्राणि चूर्णीक ...

जम्बूफलरसः

जम्बूफलस्य रसः एव जम्बूफलरसः । एतत् जम्बूफलम् आङ्ग्लभाषायां Jambul इति उच्यते । अस्य रसः Jambul Juice इति उच्यते । जम्बूफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहु ...

जीरिकाचूर्णम्

एतत् जीरिकाचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् चूर्णं भारते तु सर्वत्र अपि उपयुज्यते । जीरिकायाः चूर्णम् एव जीरिकाचूर्णम् । एतत् जीरिकाचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Jeera Powder अथवा Cumin Powder इति उच्यते । कुत्रचित् जीरिकां भर्जयित्वा चूर्णीकुर्व ...

दैवतकाण्डम्

निघण्टुग्रन्थस्य पञ्चमाध्याये सङ्गृहीतशब्दाः अस्मिन् काण्डे विवृताः । अत्र देवताशब्दानां निर्वचनेन सह देवताविज्ञानं, गौणमुख्यदेवतापरिज्ञानमपि दर्शितमित्यतः काण्डमेतत् प्रामुख्यं भजते । अत्र १५१ शब्दाः व्याख्याताः । मन्त्राणां अर्थाः त्रिविधाः भवन ...

पिण्डखर्जूरः

एषः पिण्डखर्जूरः अपि भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एषः पिण्डखर्जूरः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं पिण्डखर्जूरः आङ्ग्लभाषायां Drydate इति उच्यते । एषः पिण्डखर्जूरः आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य पिण्डखर्जूरस्य फ ...

प्रयोगाः

कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावेप्रयोगश्चेति प्रयोगाः त्रिविधाः भवन्ति। अद्यत्वे तु कर्तृवाच्यं कर्मवाच्यं भाववाच्यम् इति प्रयोगः दृश्यते परम् एतेषां शब्दानां साधुता कथम् इति न ज्ञायते । कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावेप्रयोगश्चेति प्रयोगाः ...

बीजपूरफलरसः

बीजपूरफलस्य रसः एव बीजपूरफलरसः । एतत् बीजपूरफलम् आङ्ग्लभाषायां Guava इति उच्यते । अस्य रसः Guava Juice इति उच्यते । बीजपूरफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः ब ...

भारतीयमासाः

एकस्मिन् वर्षे १२मासाः भवन्ति । मासद्वयस्य एकः ऋतुः भवति । ऋतुः नाम परिसरस्य वातावरणस्य च स्थितिः । मासाः नक्षात्राणां नाम्नाम् अधारेण निश्चिताः सन्ति । भारतीयानि पर्वाणि सर्वाणि मासानुगुणम् एव निर्धारितानि । ते मासाः यथा. आषाढमासः पुष्यमासः चैत् ...

मधुकर्कटीरसः

मधुकर्कटीफलस्य रसः एव मधुकर्कटीफलरसः । एषा मधुकर्कटी आङ्ग्लभाषायां Papaya इति उच्यते । अस्य रसः Papaya Juice इति उच्यते । मधुकर्कटीफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृश ...

मधुपाकफलरसः

मधुपाकफलस्य रसः एव मधुपाकफलरसः । एतत् मधुपाकफलम् आङ्ग्लभाषायां Sweet Lemon इति उच्यते । अस्य रसः Sweetlemon Juice इति उच्यते । मधुपाकफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । ताद ...

मरीचचूर्णम्

एतत् मरीचचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् चूर्णं भारते तु सर्वत्र अपि उपयुज्यते । मरीचस्य चूर्णम् एव मरीचचूर्णम् । एतत् मरीचचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Pepper Powder इति उच्यते । कुत्रचित् मरीचं भर्जयित्वा चूर्णीकुर्वन्ति, कुत्रचित् तथैव चूर्णी ...

माषपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । माषस्य पिष्टम् एव माषपिष्टम् । एषः माषः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Black Gram इति उच्यते । माषः अधरस्य रुचिवर्धकः । किन्तु न तावान् उदरस्य हितकरः । भारतीयेषु प्राची ...

मीमांसादर्शनस्य द्वैतोपयोगित्वम्

‘सुखमेव मे स्याद् दुःखं मनागपि माभूत्’ इति प्राणिमात्रस्य सुखानुबुभूषा सर्वानुभवसिध्दा । सुखप्राप्तिर्दुःखनिवृत्तिश्च धर्मानुष्ठानादेवेति वेदशास्त्राणां निर्गलितः पन्थाः । तदुक्तम् –धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा’ इति । तत्र धर्माधर्मस्वरुपविज्ञान ...

मुद्गपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः मुद्गः । इदं मुद्गपिष्टम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । मुद्गः आङ्ग्लभाषायां Mung bean अथवा Green Gram इति उच्यते । आहारपदार्थेषु सदापथ्याः भवन्ति केचन आहारपदा ...

मूलकपत्रम्

इदं मूलकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं मूलकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एतत् मूलकम् आङ्लभाषायां Radish इति उच्यते । अनेन पर्णेन रोटिका, व्यञ्जनं, क्वथितं चापि निर्मातुं शक्यते ।

मेथिकापत्रम्

इदं मेथिकापत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । इदं मेथिकापत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । एषा मेथिका आङ्लभाषायां Methi इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tyrigonella foenum graecum इति । एतस्याः मेथिकायाः दीपनी, उग्रा, ...

यावानलपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । अयं यावानलः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं यावानलः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं यावानलः आङ्ग्लभाषायां Great Millet अथवा maize इति उच्यते । हिन्दीभाषायां जुअर् इति, ल्याटिन्-भाषाया ...

यास्कभूमिका

निरुक्तस्य प्रथमाध्यायतः द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादपर्यन्तं यास्ककृतभूमिका वर्तते । ग्रन्थस्य उत्पत्तिः, ग्रन्थस्य प्रयोजनं, निर्वचनविधानम् इत्यादयः विषयाः अत्र चर्चिताः । अपि च निरुक्ताध्ययनं कथं करणीयमिति अत्रोच्यते । यदा सर्वे ऋषयः, ज्ञानिनश्च ...

रागीपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । इदं रागीधान्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इदं रागीधान्यम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । रागीधान्यम् आङ्ग्लभाषायां Finger millet इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Eleusine corac ...

वर्णकचतुष्टयम्

जिज्ञासाधिकरणे वर्णकचतुष्टयम् शंकरं शंकराचार्यं केशवं बादरायणम् । सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ॥ नत्वा गुरुवरान् भक्त्या स्मृत्वाशेषांश्च तद्गुणान्। नित्यं तत्कृपां याचेऽन्तःकरणशुद्धये ॥

वीथी (रूपकम्)

दशरूपके वीथी नवमः प्रभेदः । नानारसानामत्र मालारूपतया अवस्थानात् वीथीवेति प्रभेदोऽयं वीथीत्युच्यते । अन्यस्तु वक्रोक्तिमागेर्ण गमनात् प्रभेदोऽयं वीथीवेति वीथीति सार्थकं नामेति मन्यते । अस्या लक्षणं तावदिदम् - अत्र एक एवाङ्को भवति । एक एव नायकः । स ...

वृक्षामलारसः

वृक्षामलाफलस्य रसः एव वृक्षामलाफलरसः । एतत् वृक्षामलाफलम् आङ्ग्लभाषायां Kokam Fruit इति उच्यते । अस्य रसः Kokam Juice इति उच्यते । वृक्षामलाफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यत ...

वृक्षाम्लफलम्

एतत् वृक्षामलाफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् वृक्षामलाफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वृक्षामलाफलम् आङ्ग्लभाषायां kokam इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Garcinia indica इति । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य ...

शबरिगिरिः

शबरिगिरिः हिन्दूनां तीर्थक्षेत्रेषु अन्यतमं विद्यते । इदं क्षेत्रं केरलराज्ये पत्तनन्तिट्टामण्डले पश्चिमपर्वतश्रेणीषु विराजते । प्रतिवर्षं जगतः विविधेभ्यः भागेभ्यः उपपञ्चाशत्कोटिसंख्याकाः जनाः अस्य तीर्थक्षेत्रस्य दर्शनाय आगमिष्यन्ति । हिन्दुदेवः ...

शाब्दबोधः

शाब्दबोधः नाम कः? शब्दस्य अयं शाब्दबोधः । शब्दजन्यः इत्यर्थः । शब्दश्चासौ बोधश्च शाब्दबोधः । शब्दजन्यम् अर्थज्ञानम् इत्यर्थः । अत्र शब्दपदेन वाक्यं गृह्यते । वाक्यं नाम परस्परसाकाङ्क्षः क्रियान्वितः पदसमूहः । आकाङ्क्षा नाम एकपदार्थज्ञाने जाते अस् ...

शुण्ठीरसः

शुण्ठ्याः रसः एव शुण्ठीरसः । एषा शुण्ठी आङ्ग्लभाषायां Ginger इति उच्यते । तस्याः रसः Ginger Juice इति उच्यते । शुण्ठीरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः बहुकाल ...

साधारणपुल्लिङ्गशब्दाः

उकारान्तः पुल्लिङ्गो शम्भु शब्दः व्‍याकरण ऋकारान्तः पुल्लिङ्गो पितृ शब्दः इकारान्तः पुल्लिङ्गो हरि शब्दः ऋकारान्तः पुल्लिङ्गो धातृ शब्दः ओकारान्तः पुल्लिङ्गो गो शब्दः अकारान्तः पुल्लिङ्गो राम शब्दः

सिंहलीलिपिः

सिंहलीलिपिः अबुगिडा लेखनपद्धतेः प्रकारविशेषः । मुख्यतः सिंहलदेशीय जनाः सिंहलीभाषया लेखनावसरे इमं लिपिम् उपयुज्यन्ते । तथापि इयं लिपिः पालि-संस्कृतभाषया लेखननिमित्तमपि उपयुक्ताऽसीत्। ब्राह्मीलिपेः वंशभूता इयं सिंहलीलिपिः अतीवप्राचीना एका लिपिः। सि ...