ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 55

वसुदेवः

वसुदेवः महाभारते, भागवते च विद्यमानं किञ्चन पात्रमस्ति । वसुदेवः श्रीकृष्णस्य पिता । दशसु अवतारेषु अष्टमः श्रीकृष्णावतारः श्रेष्ठः । पूतन्याः संहारः, गोवर्धनोद्धारः, कालिङ्गमर्दनम् इत्यादिकं महत्साहसम् अवातारपुरुषः एव कर्तुं शक्नोति । दुष्टसंहारः ...

विकर्णः

विकर्ण: दुर्योधनस्य अनुजेषु अयम् अन्यतम:।द्यूतप्रसङ्गे द्रौपदी दुर्योधनेन जिता।तदा दुर्योधनं विरुद्ध्य, द्रौपद्या: पक्षत: युक्तिवादं कृतवान् एष:।दुर्योधनस्य अनुज: सन् अयं दुर्योधनमाक्षिपत् इति अस्य साहसम् एव आसीत्।युधिष्ठिर:द्यूते पराभूत:।तस्य स् ...

विचित्रवीर्यः

सः पौरवकुलस्य राजा आसीत्। चन्द्रवंशस्य शन्तनुमहाराजेन सत्यवती सत्यवत्यां जातः एषः भीष्मस्य अनुजः । काशीराजकन्ये अम्बिका अम्बालिका च अस्य भार्ये । वेदव्यासस्य अनुग्रहेण अम्बिकायां धृतराष्ट्रः अम्बालिकायां पाण्डुः, अम्बिकायाः दास्यां विदुरः च अजायन ...

विराटः

मत्स्यदेशस्य एषः राजा।पाण्डवाः अज्ञातवासस्य वर्षम् अस्य आश्रये यापितवन्तः।तस्मिन् कालावधौ एकदा त्रिगर्तराजः सुशर्मा मत्स्यदेशम् आक्रान्तवान्।युद्धे विराटः शत्रुसैन्येन निगृहीतः।महता पराक्रमेण भीमसेनः तं मोचितवान्।अज्ञातवासान्ते यदा पाण्डवैः स्वरू ...

शकुन्तला

शकुन्तला ब्रह्मर्षेः विश्वामित्रस्य स्वर्गस्य अप्सरायाः, मेनकायाः च पुत्री । मातापितृभ्यां परित्यक्ता एषा महर्षेः कण्वस्य आश्रमे संवर्धिता । कदाचित् राजा दुष्यन्तः मृगयात्रावसरे सहचरैः भ्रष्टः वने अटन् शकुन्तलाम् अपश्यत् । तस्याम् अनुरक्तः तया मो ...

शन्तनुः

कदाचित् शन्तनुः गङ्गातीरे भ्रमन् काञ्चित् सुन्दरीम् अपश्यत् । तया आकृष्टः अनुरक्तः च परिणयेच्छां प्रकटितवान् । ससमयं सा विवाहार्थम् अङ्गीकृतवती । तदनुगुणं सा किमपि करोति चेत् अपि तेन प्रश्नः न करणीयः । पृष्टे सति तत्क्षणे एव सा तं त्यक्त्वा गमिष् ...

सञ्जयः

सञ्जय: महाराजस्य धृतराष्ट्रस्य मन्त्री आसीत् । जात्या एष: सूत: आसीत् । एष: कश्चन श्रेष्ठ: स्वामिभक्त, बुद्धिमान्, नीतिज्ञ, धर्मज्ञ: च आसीत् । सत्यवादी एष: निर्भीत: अपि आसीत् । एष: धृतराष्ट्राय उत्तमा: सूचना: ददाति स्म । तस्य हितदृष्ट्या यदाकदापि ...

सहदेवः

महाभारतस्य प्रमुखेषु पात्रेषु अन्यतमम् अस्ति सहदेवस्य पात्रम् । सहदेवः अपि पञ्चपाण्डवेषु अन्यतमः । पाण्डुमहाराजस्य पुत्रः । माद्री अस्य माता । अश्विनीदेवतयोः वरेण जन्म प्राप्नोत् सहदेवः । नकुलः सहदेवस्य अग्रजः । युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः च नकुलस् ...

सात्यकिः

सात्यकिः महाभारतस्य किमपि पात्रम् अस्ति। अयं भ्राता।युद्धस्य सर्वाणि १८ दिनानि एषः रणाङ्गणे उपस्थितः आसीत्। युद्धस्यान्ते अश्वत्थामा रात्रौ कपटेन पाण्डवानां शिबिरं ज्वालितवान्।तस्मिन् अग्निकाण्डे शिबिरे निद्रितस्य युयुधानस्य दाहः अभवत्। पराक्रमी ...

अश्वपतिः

अश्वपतिः केकयदेशस्य राजा । अयं कस्यचित् मुनेः अनुग्रहेण तिर्यग्जन्तूनां भाषां वेत्ति स्म । अश्वपतिः एकदा शयनीये एकस्याः पिपीलिकायाः भाषितं श्रुत्वा जहास । तदा तस्य पत्नी वृथा हासकारणम् किमिति अपृच्छत् । अश्वपतिः तद्रहस्यं अन्येषां सकाशे वदामि चेत ...

उर्मिला माण्डवी श्रुतकीर्तिः च

फलकम्:Use Indian English फलकम्:Vaishnavismवयं रामायणे सीतादेव्याः,शबर्याः, मन्दोदर्याः, तारायाः च इत्यदीनां नामानि अधिकं श्रुणुमः । किन्तु लक्ष्मणशत्रुघ्नभरतादीनां पत्नीनां नामानि अधिकतया न श्रुणुमः एव । एतस्य कारणं न ज्ञायते । ताः अपि सीता इव पत ...

ऋष्यशृङ्गः

शान्ता दशरथस्य पुत्री। रामादीनाम् अग्रजा। दशरथस्य मित्रम् अङ्गाधिपः रोमपादः। रोमपादस्य अपत्यं न आसीत्। अतः मित्रस्य दुःखनिवारणाय दशरथः स्वपुत्रीं शान्तां रोमपादाय दत्तकरूपेण दत्तवान् आसीत्। अग्रे तस्याः विवाहः ऋष्यशृङ्गेन सह अभवत्। ऋष्यशृङ्गः कश् ...

कैकेयी

कैकेयी केकयदेशस्य अश्वपतिमहाराजस्य पुत्री। दशरथस्य प्रिया पत्नी आसीत् । कौसल्यायाः पुत्रे रामे अत्यन्तं प्रीतिमती एषा दास्याः मन्थरायाः दुर्बोधनेन रामस्य वनवासे कारणीभूता अभवत् । पूर्वं तया दशरथद्वारा वरद्वययं प्राप्तम् आसीत्। सा कथा एवम् अस्ति । ...

कौसल्या

कौसल्या कोसलदेशस्य भानुमतः पुत्री। दशरथस्य ज्येष्ठा पत्नी। मर्यादापुरुषोत्तमस्य रामस्य माता । विवाहानन्तरं कोसलराज्यम् दशरथस्य राज्ये एव अन्तर्गतम् । कौसल्या रामस्य माता राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठपत्नी च । तस्याः उल्लेखः रामायणे अयोध्याकाण्डे आगाच्छत ...

जटायुः

जटायुः विनतापुत्रस्य सूर्यसारथेः अरुणस्य पुत्रः । एषः पक्षिराजः गृध्रजातीयः । अस्य माता श्येनी | शेन्याः कनीयान् पुत्र एषः ।सम्पातिः अस्य ज्येष्ठः सहोदरः । भ्रातरावेतौ अतीव बलशालिनावास्ताम् । एकदा उभावपि सोदरौ आत्मनोः वेगबलं परीक्षितुमिच्छन्तौ अत ...

जनकः

विदेहदेशस्य राजा निमः वसिष्ठस्य शापकारणतः देहत्यागम् अकरोत्। तदानीं राज्यम् अराजकम् अभवत्। प्रजाः सम्भूय निमेः दक्षिणबाहोः मन्थनम् अकुर्वन्। तस्मात् कश्चन पुरुषः उत्पनः। तस्य जनकः, विदेहः मिथिः इति नाम कृतवन्तः। स एव विदेहस्य राजा अभवत्। तदनन्तरम ...

भगीरथः

भगीरथः रामायणस्य किञ्चन पात्रमस्ति । एषः अयोध्याकुलस्य राजा आसीत्। इक्ष्वाकुवंशस्य दिलीपस्य पुत्रः । जितेन्द्रियः महासाहसी प्रपितामहानां सगरपुत्राणां सद्गतिप्राप्तये सुरगङ्गाम् देवलोकतः आनीतवान् । अस्य पुत्री हंसी कौत्समुनेः पत्नी ।

भरतः (रामायणम्)

यदा दशरथेन श्रीरामस्य राज्याभिषेकः आयोजितः तदा भरतः स्वमातुलगृहं गतः आसीत् । कैकेयीवचनानुगुणं श्रीरामः वनवासार्थं गतः । शोकेन दशरथः इहलोकयात्रां समापितवान् । भरतः त्वरया अयोध्यां प्रति अगन्तव्यः इति वार्ता प्रेषिता । पूर्वस्मिन् दिने भरतः दुःस्वप ...

मन्थरा

मन्थरा केकयदेशस्य अश्वपतेः काचित् दासी। दुन्दुभिः इति गन्धर्वस्त्रीः ब्रह्मणः शापात् कुब्जा इव जता । राजकुमार्याः कैकेय्याः दशरथेन सह विवाहानन्तरं तया सह अयोध्याम् आगतवती। असूयापरा सा कैकेयीपुत्रस्य भरतस्य राजा भवितुम् अवसराः न सन्ति इति ज्ञात्वा ...

माण्डवी

इयं माण्डवी जनकस्य अनुजस्य कुशध्वजस्य पुत्री । श्रुतकीर्तिः अस्याः सहोदरी । एषा माण्डवी दशरथस्य पुत्रस्य भरतस्य पत्नी । सीता उर्मिला चापि अस्याः भगिन्यौ एव । ‎

रावणः

रावणः) रामायणस्य मुख्यपात्रेष्वन्यतमः । लङ्काधिपः एषः प्राचीनभारतेतिहासगतः विशिष्टपुरुषः । प्राचीनकालस्य वर्णसङ्करः सः । रावणस्य पिता ब्राह्मणः विश्वावसुः माता राक्षसकुलसम्भूता कैकसा च । रावणः ब्रह्माणमधिकृत्य दशसहस्रवर्षाणि यावत् तपस्याम् आचरत्। ...

लक्ष्मणः

लक्ष्मणः अयोध्याचक्रवर्तिनः दशरथस्य पुत्रः । लक्ष्मणः श्रीरामचन्द्रस्य अनुजः । अस्य पत्नी ऊर्मिला । सुमित्रायाः पुत्रः इति हेतोः सौमित्री इत्यपि अपरं नाम । लक्ष्मणः आदिशेषांशसम्भूतः ।

लवः

अयं लवः अपि रामायणस्य किञ्चन महत्त्वयुतं पात्रम् । एषः लवः रामसीतयोः पुत्रः । महाराजस्य दशरथस्य पौत्रः । कुशः अस्य सहोदरः । अनेन निर्मितः एव लवकोटिपुरम् अद्यतन लाहोर् नगरम् । श्रीरामचन्द्रेण सीतायां जातयमलयोः ज्येष्ठः कुशः । कनीयः लवः । वाल्मीकिम ...

वाली

वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा ऋक्षरजाः एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तं दृष्ट्वा आकृष्टः इन्द्रः वालिनः पिता । तारा अस्य पत्नी । अङ्गदः वालिनः पुत्रः । महापराक्रमवान् अयम् एकवारं रावण मपि पराजितवानासीत् ।

वाल्मीकिः

वाल्मीकिमहर्षिः श्रीमद्रामायण स्य कर्ता । अयम् आदिकवि रित्युच्यते ।अस्य पिता प्रचेताः । रत्नाकरः इति वाल्मीकेः मूलं नाम । प्रचेतसः पुत्रः इति कारणेन प्राचेतसः इति अस्य अपरं नाम । जन्मना अयं व्याधः आसीत् ।

विभीषणः

अयं विभीषणः अपि रामायणस्य किञ्चिन महत्त्वभूतं पात्रम् अस्ति । सः महाशूरस्य रावणस्य अनुजः । विभीषणः अत्यन्तं धार्मिकः अपि । रावणम् अपि धर्ममार्गं बोधयति सः । महावीरः कुम्भकर्णः अपि अस्य सहोदरः एव ।

शत्रुघ्नः

शत्रुघ्नः अयोध्याधिपस्य दशरथचक्रवर्तिनः पुत्रः । सुमित्रा अस्य माता । लक्ष्मणः अस्य सहोदरः । शत्रून् हन्तीति शत्रुघ्नः इति रूपनिष्पत्तिः । कुशध्वजस्य पुत्री श्रुतकीर्तिः अस्य पत्नी । सुबाहुः शत्रुघाती च अस्य द्वौ पुत्रौ । शत्रुघ्नः कनिष्ठः रामस्य ...

शबरी

शबरी रामयणस्य प्रसिद्धं पात्रम् ।अस्य रचयिता महर्षिः वालमीकिः ।अस्मिन् काव्ये बालकाण्डम्, अयोध्याकाण्डम्, अरण्यकाण्डम् किष्किन्दाकाण्डं, सुन्दरकाण्डं, युद्धकाण्डम्, अन्तरकाण्डम् इति सप्तकाण्डानि सन्ति । रामायणम् आदिकाव्यमित्यापि प्रसिद्धम् अत्रैव ...

शान्ता

शान्ता दशरथस्य पुत्री। रामादीनाम् अग्रजा। दशरथस्य मित्रम् अङ्गाधिपः रोमपादः। रोमपादस्य अपत्यं न आसीत्। अतः मित्रस्य दुःखनिवारणाय दशरथः स्वपुत्रीं शान्तां रोमपादाय दत्तकरूपेण दत्तवान् आसीत्। अग्रे तस्याः विवाहः ऋष्यशृङ्गेन सह अभवत्। ऋष्यशृङ्गः कश् ...

श्रवणकुमारः

श्रवणकुमारः तस्य मातापितॄणां एकः एव पुत्रः आसीत् । तौ अन्धौ, वृद्धौ च । श्रवणकुमारः तौ उत्तमरीत्या प्रीत्या पालयति स्म । एकस्मिन् दिने तौ उक्तवन्तौ" मरणात् पूर्वम् आवां तीर्थक्षेत्राणि द्रष्टुम् इच्छावः” इति । श्रवणकुमारः शक्तियुतं कण्डोलद्वयं सज ...

श्रुतकीर्तिः

इयं श्रुतकीर्तिः जनकस्य सहोदरस्य कुशध्वजस्य पुत्री । सा दशरथस्य पुत्रस्य शत्रुघ्नस्य पत्नी । माण्डवी अस्याः सहोदरी । सीता उर्मिला चापि अस्याः भगिन्यौ एव । ‎

सम्पातिः

सम्पातिः अरुणस्यः पुत्रः । जटायुः अस्य सहोदरः। सूर्यस्य कारणेन अस्य पक्षौ दग्धौ अभवताम् । सीतान्वेषणं कुर्वद्भ्यः कपिभ्यः एष एव सीतायाः स्थानम् उक्तवान् । सुपार्श्वः अस्य पुत्रः । ‎

सीता

मिथिलायाः राजा जनकः सन्तानप्राप्त्यर्थं यज्ञमकरोत् । एकवारं क्षेत्रकर्षणसमये एकः शिशुः प्राप्तः । जनकमहाराजः तं शिशुं गृहं नीत्वा पालितवान् । तस्याः पुत्र्याः सीता इति नामकरणं कृतम् । जानकी, मैथिली इत्यादीनि तस्याः नामान्तराणि ।

सुग्रीवः

सूर्यपुत्रः सुग्रीवः कश्चन वानरश्रेष्ठ:। तार नामकस्य राज्ञ्यः पुत्री रुमा सुग्रीवस्य पत्नी । वाली सुग्रीवस्य अग्रजः । एकदा कपिराजः ऋक्षराज: एकस्मिन् सरसि स्नात्वा स्त्रीरूपं प्राप्तवान् । तत् दृष्ट्वा तस्मिन् स्त्रीरूपे सूर्यः इन्द्रश्च अनुरक्तौ ...

सुमित्रा

सुमित्रा मगधदेशस्य राजकुमारी। एतस्याः पिता शूरसेनः। दशरथास्य द्वितीया भार्या। लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च एतस्याः यमलौ पुत्रौ। रामेण सह लक्ष्मणस्य वनगमने एतस्याः विशेषः आग्रहः आसीत्। ‎

सुलोचना

सुलोचना रावणस्य पुत्रस्य इन्द्रजितः पत्नी । परमपतिव्रता इति प्रसिद्धा । पतिव्रतायाः तेजसः सूर्यः अपि शोकं प्राप्नोति । अग्निः प्रज्वलति । यत्र किञ्चित् तेजः भवति पातिव्रत्यस्य तेजसः प्रभावेण तत्र अधिक तेजसः उत्पत्तिः भवति ।

सुषमा स्वराज

सुषमा स्वराज भारतीयराजनेतृषु अन्यतमा विद्यते । सा भारतीय विदेशमन्त्रिणी आसीत् । इदं पदम् अलङ्कृतवत्योः महिलयोः अन्यतरा विद्यते, अपरा इन्दिरा गान्धी)२२ आगस्ट् १९६७ तः १४ मार्च् १९६९) । सुषमा सप्तवारं संसत्सदस्यारूपेण चिता, त्रिवारं विधानसभासदस्यत् ...

कृष्णदेवरायः

कृष्णदेवरायः विजयनगर साम्राज्यस्य तुळुवा वंशस्य राजा आसीत्। भारतीयेतिहासे प्रख्यातं विजयनगरसाम्राज्यम् । तस्य पालकः कश्चित् सुसम्पन्नः राजा आसीत् । सः स्वपराक्रमेण बलयुक्तं शत्रुसैन्यं जित्वा अपि, पुनः शत्रौ दयागुणं दर्शयति स्म । अतः सः चक्रवर्ती ...

केळदि चेन्नम्मा

केळदि चेन्नम्मा कस्यचन प्राचीनराज्यस्य राज्ञी । अनाथा चेदपि सर्वनाथा, सा स्वां परितः स्थितैः सह युद्धं कृत्वा स्वीयं राज्यम् अनेकाभ्यः आपद्भ्यः रक्षितवती । ततः अचिरे एव काले प्राप्ताया अन्यस्याः महत्याः आपदः सम्मुखीकरणाय अवसरः आपतितः । औरङ्गजेबः ...

मयणल्लदेवी

क्रि.श.सप्तमे शतके दक्षिणभारते पूर्णं चालुक्यानां सार्वभौमत्वं आसीत् । क्रि.श.एकादशे शतके चालुक्यजनानाम् एव अन्यविभागः पश्चिमचालुक्याः इति नाम्ना इदानीन्तनगुजरात्प्रदेशे शासनं कुर्वन्ति स्म । भीमः अत्रत्यः प्रख्यातः राजा । एतस्य पत्नी उदयमती । कर ...

राणीबायी

अस्माकम् इतिहासे नारीरत्नाणां पात्रं महत् अस्ति । सर्वस्वम् अर्पितवतीनां तासां कथाः पठामश्चेत् तासां पादयोः नतमस्ताकाः भवामः । पूर्वजानां वीरकथाः, तेषाम् आदर्शजीवनस्य इतिहासं च ये देशाः विस्मृतवन्तः ते देशाः कतिपयवर्षानन्तरं पतनं प्राप्तवन्तः सन् ...

रूपसुन्दरी

क्रि.श.सप्तमः शतकः । इदानीन्तनस्य गुजरातराज्यस्य पञ्चसार्’ इत्येकं स्थलम् । तदा तत् गुजरात्राज्यस्य राजधानी आसीत् । राजा जयशेखरः शास्ति स्म । राज्ये अनेकाः योजनाः प्रचलने आनीतवान् । प्रजाः सुखेण समृद्ध्या सन्तोषेण शान्तरीत्या आसन् । राजधान्यां धन ...

बलिचक्रवर्ती

बलिः कश्चन क्षत्रियः । प्रह्लादपुत्रस्य वीरोचनस्य पुत्रः बलिः । एतस्य पत्नी सुदेष्णा । एतस्य पुत्रः बाणासुरः । एतस्य इन्द्रसेनः इति नामान्तरः । एतस्य पत्नी विन्ध्यावळि । इन्द्रेन संहृतः बलिः शुक्राचार्यस्य मृतसञ्जीविनीद्वारा पुनर्जीवं प्राप्य विश ...

नोबेल् प्रशस्तिः

नोबेल् प्रशस्तिः अल्फ्रेड् नोबेल् इत्यस्य मृत्युपत्रानुगुणं व्यक्तेः अथवा संस्थानाम् अत्युच्चजनोपकारककार्यार्थं दीयमानः पुरस्कारः । अधो दर्शितेषु विभागेषु साधकेभ्यः समर्पयन्ति । इयं प्रशस्तिः जगतः सर्वोच्चः पुरस्कारः । क्रि.श. २०११तमवर्षपर्यन्तं ...

राफेल् नडाल्

राफेल् नडाल् इति ख्यातः टेन्निस् क्रीडान्नुः १९८६ तमे वर्षे जून् त्रुतीय दिनाङ्के जन्म लेभे।सः स्पेन् देशस्य वृत्तिनिरतानां टेन्निस् क्रीडालूनां सङ्घद्वा जगतः द्वितीय श्रेयाङ्कितो वर्तते।सार्वकालिक श्रेष्ठक्रीडालुषु अन्यतमः एषः। मृदङ्कणे एतस्य यश ...

भास्कराचार्यः

भास्कराचार्यस्य नाम्नः श्रवणात् एव सर्वे ‘लीलावती’ इति ग्रन्थं स्मरन्ति। किन्तु लीलावती इति स्वतन्त्रः ग्रन्थः न। ‘सिद्धान्तशिरोमणिः’ इत्येतस्य ग्रन्थस्य कश्चन भागः सः। ‘भास्कराचार्यस्य लीलावतीनामिका विधवा पुत्री आसीत्। तस्याः खेदस्य निवारणार्थं ...

मञ्जुल भार्गव

मञ्जुल भार्गवः जननम् आगस्ट् ८, १९७४) कश्चन भारतीयः केनडीय-अमेरिकीयः गणितज्ञः । अयम् अमेरिकीये प्रिन्स्टन्-विश्वविद्यालये गणितप्राध्यापकः अस्ति । अङ्कप्रमेयविषये तेन कृतं योगदानम् अत्यन्तं प्रसिद्धं महत्त्वपूर्णञ्च विद्यते । भार्गवः २०१४ तमस्य वर् ...

शकुन्तला देवी

शकुन्तलादेवी बेङ्गलूरुनगरे साम्प्रदायिके पौरोहित्यकुटुम्बे जाता । तस्य पिता देवालयस्य अर्चकवृत्तिं कर्तुम् अनिच्छन् क्रीडारङ्गे circus आत्मानं योजितवान् । तृतीयवर्षे एव शकुन्तलायाः असाधारणं गणितसामर्थ्यम् अभिज्ञातम् । अत्यन्तं दीर्घसङ्ख्यानां गुण ...

श्रीधराचार्यः

श्रीधराचार्यः भारतीय प्रसिद्धगणीतशास्त्रज्ञेषु अन्यतमः। स्वर्णयुगे आविष्कृतानां नूतनगणीतशास्त्रस्य प्रक्रियादीनाम् उत्तमागतिः न प्राप्तासीत्। अमुं कार्यं श्रीधरः स्वकृतिषु अत्यन्तं स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति। श्रीधरस्य जन्म, स्थानादीनां विषये ऐत ...

श्रीराम शङ्कर अभ्‍यङ्कर

Mulay, Shashikant; Sathaye, Avinash November 2014. "Shreeram Abhyankar PDF. Notices of the American Mathematical Society Providence, RI: American Mathematical Society 61 10: 1196–1216. "Obituary of Shreeram Abhyankar". "Homepage of Shreeram Abhya ...