ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 50

र्

अस्य उच्चारणस्थानंमूर्धा अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य द्वितीयः वर्णः । व्यञ्जनेषु सप्तविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"ऋटुरषाणां मूर्धा"-सि० कौ०

ललिता

ललिता। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या १२ धीरैरभाणि ललिता यभौ जरौ । केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३. ५९ ऽऽ। ऽ।ऽ ।ऽ। ऽ।ऽ त भ ज र। यति: पादान्ते। उदाहरणम् - धर्मप्रणाशनमधर्मपोषणं जायेत भारत यदा तदा स्वयम्। आत्मानमेव च सृजामि रक्षितुं साधून् खलान् प्रमथितुं यु ...

ल्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य तृतीयः वर्णः ।एषः अल्पप्राणवर्णः। व्यञ्जनेषु अष्टविंशः वर्णः अस्ति । ”यरलवा अन्तस्थाः"।"लृतुलसानां दन्ताः "-सि० कौ०

वर्षाऋतुः

भारतम् ऋतुनां देशोऽस्ति । अत्र षड् ऋतवो भवन्ति - ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः वसन्तश्च । वर्षा-ऋतुः ग्रीष्मात् अनन्तरम् आगच्छति । एतस्य कालः जुलाई मासतः सितम्बरमासपर्यन्तं भवति । श्रावण - भाद्रौ च अस्य भारतीयौ मासौ स्तः । ग्रीष्मस्य ताप ...

वाक्यम्

किं नाम वाक्यम्? कारकान्विता क्रिया वाक्यम् । यथा – १. मृगो धावति, २. छात्रः श्लोकं पठति, ३. सः कटे उपविशति इति । एषु प्रथमवाक्ये कर्तृकारकेण अन्विता धावनक्रिया । द्वितीये– कर्तृकारकेण कर्मकारकेण च अन्विता पठनक्रिया । तृतीये– कर्तृकारकेण अधिकरणका ...

वृक्षासनम्

शनैः शनैः रेचकेण हस्तद्वयमधः कृत्वा दक्षिणपादमधः करोतु । निमेषद्वयं तस्यामवस्थायां तिष्ठतु । पुनः अपरपादेन दण्डायमानो भूत्वा पूर्ववत् करोतु । भूमौ वामपादेन दण्डायमानः सन् दक्षिण्पादं जानुतः पुटीकृत्य वामजंघस्य समीपे स्थापयतु । पूरकेण हस्तद्वयम् ऊ ...

व्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्तोष्ठं अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य चतुर्थः वर्णः । वर्णमालायां एकविंशः व्यञ्जनवर्णः।एषः अल्पप्राणवर्णः।”यरलवा अन्तस्थाः"।"वकारस्य दन्तोष्ठम्"वर्गाणां प्रथमतृतीययमौ यरलावाश्चाल्पप्राणाः-सि० कौ

शाकुन्तलमहाकाव्यम्

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाभागेन २००२ तमे वैक्रमाब्दे त्रयमासावधौ एव रचितस्य शाकुन्तलमहाकाव्यस्य नेपाली साहित्ये महत्त्वपूर्णस्थानं वर्तते । पञ्चविंशति सर्गात्मकं इदं महाकाव्यं महाकवेः लक्ष्मीप्रसादस्य प्रथममहाकाव्यम् । पाैराणिक कथायामाधारित ...

शिशुपालवधम्

महाकविमाघः गुर्जरदेशे श्रीमाल नामकस्थाने विशिष्टब्राह्मणपरिवारे जन्म लेभे । तस्य पितुः नाम ‘दत्तक’ आसीत्; किन्तु सः सर्वाश्रयः इति नामान्तरेणापि प्रसिध्दः आसीत् । अस्य पितामहः ‘श्रीसुप्रभदेव’ नामाः; ‘श्रीवर्मल’ नाम्नः राज्ञः प्रधानसचिवः प्रधानसेन ...

शौनकः

शौनक स्य नामोल्लिखतं पुराणेषु आरण्यकस्य आचार्यरूपेण। शौनको नाम मेधावी विज्ञानारण्यके गुरुः’ । आचार्यशौनकः एको ब्रह्मवेत्ता ऋषिः आसीत् । अनेन वेदानामध्यात्मपरका व्याख्या कृताऽस्ति । यतोऽस्य वामीयभाष्ये आत्मानन्देन लिखितम्- अध्यात्मविषयां शौनकादिरी ...

श्

”शो वल्मीके शिवे कूर्मे भूपे शिषे तनूकृतौ" - नानार्थरव० राजा शिवः तनूकरणम् वल्मीकः कूर्मः "शं सुखे क्लीबे शास्त्रे श्रेयसि मङ्गले । कीर्तौ शक्रायुधे स्वर्गे परोक्षे तु त्रिलिङ्गकः । शमव्ययं च सौख्यार्थे "- नानार्थरत्नमाला श्रेयः सुखम् कीर्तिः सौख ...

श्रद्धात्रयविभागयोगः

१७.१ ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य १७.२ त्रिविधा भवति १७.३ सत्वानुरुपा सर्वस्य १७.४ यजन्ते सात्विकाः १७.५ अशास्त्रविहितं घोरं १७.६ कर्शयन्तः शरीरस्थं १७.७ आहारस्त्वपि सर्वस्य १७.८ आयुस्स्त्वबलारोग्य १७.९ कट्वम्ललवणा १७.१० यातयामं गतरसं १७.११ अफलाकाङ्क् ...

षष्ठी

भारतीयकालगनायाः अनुगुणं मासस्य षष्ठं दिनं भवति षष्ठी तिथिः । प्रत्येकं मासे शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च षष्ठं दिनम् इयमेव तिथिः भवति । भारतीयपर्वाणि सर्वदा तिथिवारनक्षत्रादीनाम् आधारेण एव आचर्यन्ते खलु । कदाचित् षष्ठी अपि पर्वदिनं भवन्ति । तत्र स ...

ष्

"षः स्वर्गे विषये च ना। षा स्त्री रमायां षं क्लीबं गर्भे मोक्षावसानयोः नानार्थरत्नमाला गर्भः मोक्षम् स्वर्गः अवसानम् देशन षा, लक्ष्मी केशः "षः कचे पुंसि विज्ञेयः श्रेष्ठे स्यादभिधेयवत्" मेदिनीकोशः प्रलयवि श्रेष्ठः

सत्यम्

सत्यं भारतीयसंस्कृतौ मानवजीवनस्य अतीव महत्त्वपूर्णम् अङ्गं मन्यते। प्राचीनः भारतीयः समाजः आचारवान् आसीत् तथा सर्वजनहिताय सत्यानुष्ठाने आग्रही आसीत्। मिथ्यावादिनः जनाः यज्ञाय समुपयुक्ता न भवन्ति । असत्यवादः जलेनाग्नेः सेचनमिवासीत्, सत्यवादनश्च घृत ...

सप्तमी

भारतीयकालगणनानुगुणं मासस्य सप्तमं दिनं भवति । प्रत्येकस्मिन् मासे इयं तिथिः द्विवारम् आगच्छति । शुक्लपक्षस्य कृष्णपक्षस्य च सप्तमं दिनं सप्तमी तिथिः भवति । सप्तम्यां एव कानिचनभारतीयपर्वाणि भवन्ति । तेषु रथसप्तमी इति प्रसिद्धा सूर्यनारायणस्य आराधन ...

सप्ताहः

सप्तवासरानां समूहः सप्ताहः इति कथ्यते । सप्ताहे प्रत्येकं वासरस्य किञ्चित् नाम भवति । तेषां नामानि क्रमशः अधः दत्तानि । सप्ताहे कः वासरः प्रथमः कुतः सप्तास्य आरम्भः इति वक्तुं सुकरं नास्ति । किन्तु व्यावहारिकानुकूलार्थं भानुवासरतः गणना भवति । बुध ...

समासः

समासः नाम समसनं समासः बहूनां पदानाम् मिलित्वा एक पद भवनं समासः। समासः विभक्तीनां सङ्क्षेपार्थः भवति। सम् उपसर्गपूर्वम् अस्-धातोः क्षेपणोऽर्थः। अतः यत्र पदानां विभक्तिलोपो जायते, तत्र उभयोः संयोगो जायते। तथा च समुदायेन अर्थप्रतीतिर्भवति स समासः उच ...

सरस्वती लिपिः

सरस्‍वतीलिपिः संस्कृतस्य विश्वस्य च प्रचिन्तं लिपिः अस्ति। एततेव संस्कृतस्य प्रथमः लिपिः पवित्र-देवलिपिः च अस्ति। सः वैदिक सभ्यतायाः औपचारिकलिपिः अपि आसीत्। नवरत्न श्रीनिवास राजारामः, नटवर झा च तस्य सफलतं व्याख्यां अकरोत्। परन्तु राजनैतिक कारणेण ...

सिद्धान्तकौमुदी

मानवजगति भाषाद्वारैव सर्वे व्यवहाराः प्रवर्तन्ते, सिद्ध्यन्ति च । विश्वेऽस्मिन् सर्वेजना भाषामन्तरेण स्वाऽऽशयान् अन्येषां सविधे निवेदयितुम्, न खलु कल्पन्ते । तस्मात् कारणात् लोके असङ्ख्याः भाषाः काले काले प्रादुरभूवन् । तादृशाः अनेकाः प्राचीनाः भ ...

सुमध्वविजयः

अस्य महाकाव्यस्य कविकुलतिलकत्रिविक्रमपण्डिताचार्यसूनवः कविवरलिकुचनारायणपण्डितमहाभागाः भवन्ति कवयः। षोडशसर्गयुक्तम् माध्वाः एनम् काव्यम् पठन्नेव अग्रे श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पदाचार्याणाम् सर्वमूलान् ग्रन्थान् पठन्ति। एतस्मिन् काव्ये मरुत्सूनुनाम् श् ...

सूर्यनमस्काराः

सरलभावेन दण्डायमानः भवतु । स्वाभाविकं श्वासं चालयतु । नेत्रद्वयं पिधाय उदितसूर्यं ध्यात्वा श्लोकमुच्चारयतु । करतलद्वयं नमस्कारमुद्रया संयोज्य वक्षस्थलस्योपरि स्थापयतु । ॐ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन् आपावृणु सत्यधर्माय द ...

स्

अस्य उच्चारणस्थानं दन्ताः सन्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य सप्तमः वर्णः । वर्णमालायां द्वात्रिंशः व्यञ्जनहल्वर्णः। शषसहा ऊष्माणः" लृतुलसानां दन्ताः -सि० कौ

स्रग्धराछन्दः

म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०२ यच्छन्दः म्रभ्नैर्युतम्, यानां त्रयेण युतं, मुनिषु यतियुतं भवति तदेव स्रग्धराछन्दः इत्युच्यते । अर्थात् यत्र प्रत्येकम् अपि पादे क्रमेण एकः मगणः¸ एकः रगण ...

स्रग्विणीछन्दः

कीर्तितैषा चतूरेफिका स्रग्विणी यस्मिन् वृत्ते द्वादशाक्षराणि भवन्ति तथा च यत्र प्रत्येकम् अपि पादे चत्वारः रगणाः भवन्ति सा एव स्रग्विणी कीर्तिता वर्तते ।

हजारी प्रसाद द्विवेदी

आचार्य हजारी प्रसाद द्विवेदी महाभागः हिन्दी-संस्कृत-बांग्ला इत्यादीसु भाषासु मर्मज्ञः, ज्योतिषविद्यायां पारंगतः, संस्कृति इतिहासेत्यादीनां विषयविशेषज्ञः रचनाकारः आसीत्

हलासनम्

पञ्चनिमेषाणाम् अनन्तरं शनैः रेचकेण पादद्वयमुत्थाप्य, पुनः शवासनं प्रति आगच्छतु । गुल्फद्वयं, अङ्गुष्ठद्वयं च परस्परं योजयतु । करतलद्वयं शरीरमुभयतः भूमौ स्थापयतु । मस्तकं ग्रीवां च ऋजुतया स्थापयतु । पूरकेण शनैः पादद्वयम् मस्तकाभिमुखं नीत्वा शनैः म ...

ह्

अस्य उच्चारणस्थानं कण्ठः अस्ति । एषः अवर्गीयव्यञ्जनस्य अष्टमः वर्णः । वर्णमालायां त्रयस्त्रिंशः व्यञ्जनहल्वर्णः। शषसहा ऊष्माणः" अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः -सि० कौ

०७. ज्ञानविज्ञानयोगः

७.१ मय्यासक्तमनाः. ७.२ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञां. ७.३ मनुष्याणां सहस्रेषु. ७.४ भूमिरापोऽनलः. ७.५ अपरेयमितस्त्वन्यां. ७.६ एतद्योनीनि भूतानि. ७.७ मत्तः परतरं नान्यत्. ७.८ रसोऽहमप्सु कौन्तें. ७.९ पुण्यो गन्धः पृथिं. ७.१० बीजं मां सर्वभूं. ७.११ बलं बलवता ...

१०. विभूतियोगः

१०.१ भूय एव महाबाहो. १०.२ न मे विदुः सुरगं. १०.३ यो मामजमनादिं. १०.४ बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः. १०.५ अहिंसा समता. १०.६ महर्षयः सप्त पूर्वे. १०.७ एतां विभूतिं योगं. १०.८ अहं सर्वस्य प्रभवो. १०.९ मच्चिता मद्रतप्राणाः. १०.१० तेषां सततयुक्तानां. १०.११ ते ...

१३. क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

१३.०१ इदं शरीरं कौन्तेय…. १३.०२ क्षेत्रज्ञं चापि मां. १३.०३ तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्. १३.०४ ऋषिभिर्बहुधा गीतं. १३.०५ महाभूतान्यहंकारो. १३.०६ इच्छा द्वेषः सुखं. १३.०७ अमानित्वमदम्भित्वं. १३.०८ इन्दियार्थेषु वैराग्यं. १३.०९ असक्तिरनभिष्वङ्गः. १३.१० ...

१४. गुणत्रयविभागयोगः

14.1 परं भूयः प्रवक्ष्यां…. 14.2 इदं ज्ञानमुपाआश्रित्य…. 14.3 मम योनिर्महदब्रह्म…. 14.4 सर्वयोनिषु कौन्तेय…. 14.5 सत्त्वं रजस्तम इति. 14.6 तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्…. 14.7 रजो रागात्मकं…. 14.8 तमस्त्वज्ञानजं…. 14.9 सत्त्वं सुखे सञ्जयति. 14.10 रजस ...

अष्टाङ्गयोगः

अष्टाङ्गयोगः / ˈ ə ʃ h t ɑː n ɡ ə j oʊ ɡ ə h / हिन्दी: अष्टाङ्ग योग अर्थात् योगस्य अष्टानाम् अङ्गानां समूहः । पातञ्जलयोगसूत्रे उ्ल्लेखः वर्तते यत्, यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयोsष्टाङ्गानि ।।२.२९।। इति । अनेन सूत्रेण एव राजय ...

आपस्तम्बशुल्वसूत्रम्

अापस्तम्बस्य शुल्वसूत्रं षट् पटलेषु विभक्तमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य आभ्यन्तरे अन्यावान्तरवर्गाः सन्ति । अनेन प्रकारेण अस्मिन्नेकविंशतिः अध्यायाः, २२३ सूत्राणि च सन्ति । अन्तिमाध्याये काम्येष्ट्यै आवश्यकविभिन्नवेद्या आकारप्रकारस्य विशदं विवेचनमस्ति । ...

ऐतरेयोपनिषत्

ऐतरेयोपनिषत् ऋग्वेदस्य ऐतरेयारण्यके अन्तर्गता विद्यते । अस्याम् उपनिषदि त्रयः अध्यायाः विद्यन्ते । प्रथमे अध्याये त्रयः खण्डाः । द्वितीये तृतीये च अध्याये एकैकः खण्डः विद्यते । आत्मनः वर्णनम् आत्मना कृता सृष्टिः च अस्याः उपनिषदः विषयाः ।

कात्यायनशुल्वसूत्रम्

कात्यायनशुल्वसूत्र स्य प्रसिद्धं नाम कात्यायनशुल्वसूत्रपरिशिष्टम् अथवा कातीयशुल्वपरिशिष्टम् अस्ति। इदं भागद्वये विभक्तमस्ति । प्रथमो भागः सूत्रात्मकोऽस्ति । अस्मिन् भागे सप्त कण्डिकाः, ९० सूत्राणि च सन्ति । द्वितीयभागः श्लोकात्मकोऽस्ति । अस्मिन् ...

कात्यायनश्रौतसूत्रम्

कात्यायनश्रौतसूत्र विषयकं ज्ञानं श्रौतसूत्रस्य स्वरूपावबोधनाय नितान्तमावश्यकमस्ति । अस्य साहित्यस्यायं प्रतिनिधिग्रन्थ इति मन्यते। अनेन सह अन्यश्रौतसूत्राणां तारतम्यं परीक्षितुं तुलनात्मकाध्ययनाय ग्रन्थोऽयम् अतिमहत्त्वपूर्णोऽस्ति । सूत्रमिदं पद्ध ...

चम्पूकाव्यम्

चम्पू इत्ययं शब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तः वर्तते । चुरादिगणस्य चपि गत्यर्थकं धातोः उ प्रत्यये सति चम्पयति चम्पतीति वा चम्पूः इत्यर्थकः चम्पू शब्दः व्युत्पनः । परन्तु तेन अर्थेन चम्पू-शब्दस्य वास्तविकः अर्थः न ज्ञायते । गत्याः गमनं, ज्ञानं, प्राप्तिः, ...

चैत्रमासः

भारतीयकालमाने वर्षस्य प्रथमः मासः चैत्रमासः । वसन्त्रतौ अयं मासः अन्तर्गगच्छति । अतीव रम्यकालः एषः । भारतीयसांस्कृतिकदिनदर्शिकायां चैत्रमासः भवति वर्षस्य प्रथमः मासः । नेपालीदिनदर्शिकायाम् अयं भवति वर्षस्य अन्तिमः मासः यत्र बैसाखमासः प्रथमः । ग्र ...

तैत्तिरीयारण्यकम्

एतस्मिन् दशपरिच्छेदाः अथवा प्रपाठकाः सन्ति । प्रपाठकोऽयं सामान्यतः ‘अरण इति पदेन ज्ञायते । अस्य नामकरणम् अप्याद्यपदानुसारेण एव भवति । यथा प्रथमस्य नाम अस्ति - ‘भद्रः, द्वितीयस्य-‘सहर्वं, तृतीयस्य - ‘चितिः, चतुर्थस्य - ‘युञ्जते, पञ्चमस्य - ‘देव वै ...

तैत्तिरीयोपनिषत्

तैत्तिरीयोपनिषत् प्रसिद्धासु दशसु उपनिषत्सु अन्यतमा । इयं कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशाखान्तर्गता । इयम् उपनिषत् वल्लीत्रयेण विभक्ता विद्यते । प्रथमा वल्ली वर्णोच्चारविषयकः इत्यतः शिक्षावल्ली इति निर्दिश्यते । द्वितीयायां वल्ल्याम् आनन्दस्य मीमांसा ...

पारस्करगृह्यसूत्रम्

पारस्करगृह्यसूत्र नाम्ना शुक्लयजुर्वेदस्य गृह्यसूत्रं विख्यातमस्ति । अस्य त्रिषु काण्डेषु प्रथमकाण्डे आवसथ्याग्नेराधानं, विवाहादारभ्यान्नप्राशनपर्यन्तानां विषयाणां वर्णनमस्ति । द्वितीयकाण्डे चूडाकरणादारभ्य उपनयन-समावर्तन-पञ्चमहायज्ञ-श्रवणाकर्म-सी ...

पुरुषसूक्तम्

विदित एव खल्वयमर्थ: सर्वेषामपि विदुषां यत् किल जगन्नियन्त्रकं पारमेश्वरं तत्त्वं यथा भारतीयानां सारस्वते प्रतिपादितं नैवमन्यत्र क्वापीति । भारतीयानां च निरतिशयप्रमाणभूता ग्रन्था नाम वेदा एव । तन्मूलकत्वेनैव स्मृतिप्रमाणादीनां प्रामाण्यम् । यच्च व ...

ब्रह्मसूत्राणि

भारतीयार्षपरम्परायाम् ऋषीणां योगदानम् अत्यद्भुतम् । ते च साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयः ऋतम्भरया प्रज्ञया महतः ज्ञानराशेः आविष्कारं चक्रुः । सा एव च ज्ञानराशिः ’अपौरुषेयं वाक्यं’ इति लक्षणेन लक्षितवेदशब्देन अभिधानं भेजे ।’अनन्ता वै वेदाः’ इति श्रौतेनैव ...

भारद्वाजश्रौतसूत्रम्

भारद्वाजश्रौतसूत्रं महर्षिभरद्वाजस्य सम्बन्धं कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयशाखातः परिज्ञातम्भवति। भारद्वाजशाखीयकल्पसूत्रस्य अनेके ग्रन्थाः समुपलब्धाः भवन्ति। भारद्वाजगृह्यसूत्रस्य सर्वप्रथमप्रकाशनं हार्लण्ड-नगराद् बभूव । अस्य सम्पादनं डॉ० सालौमन्स ल ...

महाभाष्यम्

महाभाष्यं पतञ्जलिना रचित: व्याकरणस्य ग्रन्थ: अस्ति। पाणिनिमुनिः व्याकरणस्य अभूतपूर्वं ग्रन्थम् ’अष्टाध्यायीं’ रचितवान्, यश्च ग्रन्थः सूत्ररूपेण अस्ति। तस्याः वाक्यरूपेण व्याख्या कात्यायनेन कृता । पतञ्जलिः द्वयोः विस्तृतां व्याख्यां महाभाष्ये कृतवान्।

योगः

योगविद्या भारतवर्षस्य अमूल्यनिधिः । पुराकालादेव अविच्छित्ररुपेण गुरुपरम्परापूर्वकं प्रचलिताऽऽसीत् गुरुपरम्परेयम् । वस्तुत ऋषिमुनियोगिनामध्यवसायजनितं साधनालब्धं अन्तर्जगतो महत्त्वपूर्णमन्तर्विज्ञान भवति तथा । अनेन योगसमाधिना ऋषयो मन्त्रान् द्रष्टु ...

शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः

शक्तिविशिष्टाद्वैतवेदान्तः वेदान्तेषु अन्यतमः । शैवदर्शनानां विकासे एषः वेदान्तः महत्स्थानं प्राप्तः अस्ति । अस्य वेदान्तस्य वेदसम्मताः कामिकादिवातुलान्ताः २८ शिवागमाः मूलभूताः सन्ति । शैवसंस्कृतिः प्रागैतिहासिकसंस्कृतिः इति केशाञ्चन विद्वांसानाम ...

शाङ्ख्यायनारण्यकम्

एतस्मिन् पञ्चदशाध्यायाः सन्ति । आतृतीयाध्यायम् अत्र षष्ठाध्यायपर्यन्तं कौषीतकि-उपनिषदिति कथ्यते, तथा सप्तमाष्टमावध्यायौ संहितोपनिषदिति कथ्येते । एतद्भिन्नाध्यायेषु अारण्यकस्य मुख्याविषयाणां प्रतिपादनमस्ति ।

संस्कृतव्याकरणपरम्परा

सुसमृद्धा विद्याशाखा। वेदाङ्गेषु अन्यतमम्। संस्कृतव्याकरणस्य अयं विशेषःयद् इदं व्याकरणं दर्शनात्मकमपि। अन्यासु भाषासु व्याकरणं दर्शनात्मकं नास्ति। भारतीयानां व्याकरणविषये प्रगाढं चिन्तनमनेन सूच्यते।