ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 47

लकुचम्

अयम् अपि भारते वर्धमानः उपयुज्यमानः च सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लकुचम् आङ्ग्लभाषायां Monkey Jack इति वदन्ति । अस्य लकुचस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Artocarpus lakoocha इति । लकुचम् आम्लरुचियुक्तम् इति कारणतः प्रतिदिनम् अपि भोजने अस्य उपयोगः भवति ए ...

लशुनम्

इदं लशुनं भारते अपि वर्धमानः कश्चन कन्दविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् लशुनम् आङ्ग्लभाषायां Garlic इति उच्यते । एतत् लशुनम् उपसेचनस्य, शाकान्नस्य, चित्रान्नस्य, क्वथितस्य, सारस्य, व्यञ्जनस्य, दाधिकस्य, ताक्रस्य इत्यादीनां निर्माणे ...

वर्तुलकम्

एतत् वर्तुलकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् वर्तुलकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वर्तुलकम् आङ्ग्लभाषायां Favabean इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Vicia faba इति । एतत् वर्तुलकं भारते सर्वत्र उपयुज्यते । अनेन वर्तुलके ...

वातामक्षीरम्

वातामक्षीरं जगति सर्वत्र अपि पीयमानं किञ्चित् पेयम् । भारते तु इदं पेयं बहु प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् वातामक्षीरम् आङ्ग्लभाषायां Almond milk इति उच्यते । वातामक्षीरं चायस्य वा काफीपेयस्य वा स्थाने पातुं शक्यते । वातामक्षीरं कदाचित् उष्णं, कदाचित् च ...

वातामतैलम्

वातामबीजैः निर्मितं तैलं वातामतैलम् । एतत् वातामम् आङ्ग्लभाषायां Almond इति उच्यते । तस्य तैलं Almond oil इति उच्यते । एतत् वातामतैलम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन, सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । १. मर्दनतैलेषु वातामतैलस्य विशिष्टं स ...

वार्तकी

एषा वार्तकी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा वार्तकी आङ्ग्लभाषायां Tomato इति उच्यते । एषा वार्तकी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनं, सारः, अवलेहः, उपसेचनं, पेयं,दाधिकम् इत्य ...

वास्तुकम्

एतत् वास्तुकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदं वास्तुकम् अपि एकविधस्य सस्यम् अस्ति । अतः इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । वास्तुकम् आङ्ग्लभाषायां Amaranth इति वदन्ति । अनेन वास्तुकेन क्वथितं, व्यञ्जनम्, उपसेचनं, दोसा, भर्ज्यं, दाधिकम् इत ...

वृन्ताकः

एषः वृन्ताकः अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषः वृन्ताकः आङ्ग्लभाषायां Brinjal अथवा Eggaplant इति उच्यते । एषः वृन्ताकः भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर ...

शाकम्

अयं श्लोकः मानवः किमर्थम् आहारं स्वीकरोति इति अंशं स्पष्टयति । आहारेण विना वयं न जीवामः । किन्तु पशुपक्षिवत् वयम् आहर्तुं न शक्नुमः । प्रकृत्या एतानि पदार्थानि चित्वा संस्कृत्य अन्नत्वेन खादामः । मानवः मूलरूपेण शाकाहारी एव । अतः कानिचन सस्यानि नि ...

शाकरसः

शाकरसः नाम शाकस्य रसः । अयं शाकरसः आङ्ग्लभाषायां Vegetable Juice इति उच्यते । सर्वेः अपि शाकैः शाकरसः न निर्मीयते । केभ्यश्चित् शाकेभ्यः एव शाकरसः निर्मीयते । शाकरसस्य निर्माणावसरे तत्र शाकेन सह शर्करा, जलं कुत्रचित् दुग्धं चापि योज्यते । तादृशाः ...

शाकानि

वयम् अस्माकं जीवने प्रतिदिनं कस्यचित् एकस्य वा शाकस्य उपयोगं कुर्मः एव । वस्तुतः तानि शाकानि त्रिविधानि भवन्ति । तानि च - शाकानि यानि भूमेः उपरि वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन कन्दमूलानि यानि भूमेः अधः वर्धन्ते सस्यानां फलत्वेन मूलत्वेन वा सस्यानां मू ...

श्यामाकः

इदं मुनिभक्ष्यम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं मुनिभक्ष्यम् आङ्लभाषायां Barnyard millet इति वदन्ति । हिन्दीभाषायां सांवा इति, ल्याटिन्-भाषायां Echinochola frumenkacea इति च वदन्ति । इदं मुनिभक्ष्यं तृ ...

सिद्धपेयम्

सिद्धपेयं नाम पेयं सज्जीकृत्य, संरक्ष्य विक्रयणं यत् क्रियते तत् पेयम् । सिद्धपेयानि तु इदानीं जगति सर्वत्र अपि सन्ति एव । भारते तु सिद्धपेयानि बहु प्रसिद्धानि सन्ति । एतत् सिद्धपेयम् आङ्ग्लभाषायां Soft Drink इति उच्यते । सिद्धपेयानां निर्माणं, व ...

सीताफलम्

एतत् सीताफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् सीताफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं सीताफलम् आङ्ग्लभाषायां Annona इति उच्यते । एतत् सीताफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । सीताफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् सीताफलम् अपि बहुविधं भवत ...

सूरणम्

एतत् सूरणम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् सूरणम् आङ्ग्लभाषायां Elephant foot yam इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Amorphophallus paeoniifolius इति । एतत् सूरणं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयु ...

सूर्यकान्तितैलम्

सूर्यकान्तिबीजैः निर्मितं तैलम् एव सूर्यकान्तितैलम् । एतत् सूर्यकान्तिसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Sunflower इति उच्यते । तस्य तैलं Sunflower oil इति उच्यते । एतत् सूर्यकान्तितैलम् आहारत्वेन एव अधिकतया उपयुज्यते । कदाचित् औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि ...

सेवफलरसः

सेवफलस्य रसः एव सेवफलरसः । एतत् सेवफलम् आङ्ग्लभाषायां Apple इति उच्यते । अस्य रसः Apple Juice इति उच्यते । सेवफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः फलरसः बहुकालं यावत् ...

हरेणुः

हरेणुः भारते अपि वर्धमानं किञ्चित् सस्यविशेषम् । अयं हरेणुः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् अस्य नाम pea इति । एषः हरेणुः शाकत्वेन अपि उपयुज्तते । ‎

अलङ्काराः

अलङ्कारः काव्यशास्त्रस्य विषयः अस्ति । अलङ्कारशब्दस्य व्युत्पत्तिः डुकृञ् कृ-धातुना अण् प्रत्ययं कृत्वा भूषणार्थे अलं-शब्देन समासं कृत्वा भवति । अलङ्कारः काव्यस्य भूषणं भवति यथा अङ्गद-कुण्डलादयः मनुष्यस्य भूषणानि भवन्ति । तथैव ते काव्यस्य सौन्दर् ...

आश्विनमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं सप्तमः मासः । भाद्रपदमासस्य अनन्तरं कार्तिकमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । भारतीयानाम् अयं मास विशेषः यतः अमिन् मासे अनेकानि पर्वाणि सम्भवन्ति । विजयदशमीसहितं दशदिनात्मकं पर्व नवरात्रम् अस्मिन् एव मासे आ ...

आषाढमासः

भारतीयकालमाने अयं मासः चतुर्थः । एषः ग्रिष्मर्तौ एव तिष्ठति । अस्य मासस्य अन्ते वर्षाकालः प्रारभते । तमिळुभाषायाम् अयं मासः आडि इति कथ्यते । सौरमानदिनदर्शिकायाम् आषाढमासः सूर्यस्य कर्काटकराशिं प्रति प्रवेशेन आरप्स्यते । चान्द्रमानदिनदर्शिकायाम् अ ...

इक्षुरसः

अयम् इक्षुरसः भारते अपि पीयमनं किञ्चित् प्रसिद्धं पेयम् । एतम् इक्षुरसम् आङ्ग्लभाषायां Sugarcane Juice इति वदन्ति । अयम् इक्षुरसः अपि सस्यजन्यः आहारः । अस्य इक्षुरसस्य सज्जीकरणावसरे एव अपेक्षानुसारं निम्बूकरसः, शुण्ठी, हिमम्, एला इत्यादिकं योज्यत ...

उत्प्रेक्षालङ्कारः

धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः ॥ तक्तौ तवाघ्री मृदुलौ भुवि विक्षेपणाद् ध्रुवम् । त्वन्मुखाभेच्छया नूनं अद्मैर्वैरायाते शशी ॥ मध्यः किं कुचयोर्धृत्यै बद्धः कनकदामभिः । प्रायोऽब्जं त्वत्पदेनैक्यं प्राप ...

उपमालङ्कारः

उपमालङ्कारस्तु एकः अर्थालङ्कारः वर्तते । उपमा कालिदासस्य इति प्रसिद्धा उक्तिः सर्वैः ज्ञाता एव अस्ति । उपमालङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति – उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीः उल्ल ...

काव्यप्रकाशः

काव्यप्रकाशो हि काव्यालङ्कारग्रन्थः । सर्वाङ्गपूर्णालङ्कारशास्त्रप्रणयते हि मम्मटाचार्यः प्रथमः आचर्यः मन्यते। तत्र हि क्रमेण काव्यहेतु-काव्यलक्षण-काव्यफल-काव्यभेद-शब्दशक्ति-ध्वनिविवेक-गुणीभूतव्यङ्ग्य-काव्यदोष-काव्यगुण-शब्दार्थालङ्काराः निरूपिताः ...

काव्यमीमांसा

कविशेखरेण राजशेखरेण काव्यमीमांसा Kavyameemamsa इति अलङ्कारशास्त्रग्रन्थः लिखितः । अयं ग्रन्थः भारतीयसाहित्यम् अवजिगमिषुभिः अध्येयेषु प्रमुखः । संस्कृतसाहित्यशास्त्रस्य अनर्घ्यं रत्नम् । अस्य मतेन आदिकविः "काव्यपुरुषः" । द्वितीयः कविः "शुक्रः" । त ...

काव्यादर्शः

काव्यादर्शः दण्डिनः काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितरूपेण संङ्ग्राहकः प्रथमो ग्रन्थः । यद्यपि तत्पूर्ववर्तिभिः मेधावि-भामहादिभिरपि काव्यशास्त्रग्रन्थाः प्रणीता आसंस्तथापि काव्यसिद्धान्तानां व्यवस्थितः सङ्ग्रहस्तु दण्डिनैव प्रथमं प्रारब्धः । स स्वयमेव ...

काव्यानुशासनम्

काव्यानुशासनं Kavyanushasana हेमचन्द्रेण लिखितः कश्चन अलङ्कारग्रन्थः । अत्र वृत्तिः उदाहरणम्, इति विभागत्रयं विद्यते । सूत्रम् सूत्रभागस्य काव्यानुशासनमिति, वृत्तिभागस्य अलङ्कारचूडामणिरिति स्वयं ग्रन्थकारः एव एकं लघुव्याख्यानं लिखितवान् । काव्यान ...

क्षणम्

‘क्षणम्’ भारतस्य कालगणनानुगुणं कलगणनस्य कश्चित् लघुबिन्धुः । लोकव्यवहारे क्षणं नाम केषाञ्चन निमेषानां विश्रान्तिकालः इत्येव अस्ति । किन्तु क्षणं तु आधुनिकलालगणसस्य ६०सेकेण्ड्स् कालः भवति । ==मूलम्== आलू ==अन्यार्थ== आलु

गोक्षीरम्

आयुर्वेदे जीवनशक्तिप्रदायिद्रव्येषु क्षीरं श्रेष्ठं परिगणितमस्ति । क्षीरेषु गोक्षीरम् अतिश्रेष्ठं मन्यते वैद्यै: । क्षीरं जीवनीयानम् गोक्षीरं क्षीराणाम् स्वादु शीतं मृदु स्निग्धं बहुलं क्ष्लक्षणपिच्छलम् । गुरु मन्दं प्रसन्नं च गव्यं दशगुणं पय: ॥ ...

जयदेवः (गीतगोविन्दरचयिता)

संस्कृत-सङ्गीतयोरुभयोरप्ययं वेत्ता । अनेन रचितं गीतगोविन्दाख्यं काव्यं लोके प्रसिद्धम्।अद्यावधि वैष्णवमन्दिरेष्वेतस्य मधुरपदानि भक्तजनैः सादरं गीयन्ते । स्वयं जयदेवेन प्रतिपदं ताल-रागयोरुल्लेखः कृतः परं स्वरलिप्यभावादधुना तेषां जयदेवाभिप्रेतं चलन ...

ज्येष्ठमासः

भारतीयकालमाने ज्येष्ठमासः तृतीयः भवति मराठी - ज्येष्ठ, हिन्दी,नेपाली - जेठ /ज्येष्ठ। ग्रीष्मर्तौ अयं मासः तिष्ठति । अस्मिन् मासे उष्णकालः भवति । अयं मासः मेमासस्य २१ तः जून्मासस्य २२ पर्यन्तं भवति । चान्द्रमानदिनदर्शिकायां ज्येष्ठमासः अमावास्याया ...

तण्डुलाः

अयं तण्डुलः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयं तण्डुलः आङ्ग्लभाषायां Rice इति उच्यते । भारते प्रायः सर्वत्र तण्डुलः उपयुज्यते एव । दक्षिणभारते तु भोजनम् ओदनं विना न भवति एव । ओदनं तण्डुलेन एव सज्जीक्रियते । इ ...

तुल्ययोगितालङ्कारः

वर्ण्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता । संकुचन्ति सरोजानि स्वैरिणी वदनानि च ॥ त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥

दधि

एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरेण निर्मीयमाणम् एतत् दधि आङ्लभाषायां Curd इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः एव । यद्यपि दधि दुग्धस्य रूपान्तरं तथापि गुणे दधि-दुग्धयोः महान् भेदः अस्ति । देवपूज ...

दशकुमारचरितम्

दण्डिनः सुप्रसिद्धं गद्यकाव्यं विद्यते दशकुमारचरितम् Dashakumaracharita । काव्येस्मिन् शोभनाशोभनयोः द्वयोरपि वर्णनं दृश्यते। दशकुमाराणां चरितम् अस्य काव्यस्य मूलविषय: अस्ति । स मेधावी कविर्विद्वान् भारविं प्रभवां गिराम् । अनुरुध्याकरोन्मैत्रीं नर ...

दशरूपकम् (ग्रन्थः)

दशरूपकग्रन्थःDasharoopaka यद्यपि नाट्यशास्त्रग्रन्थः तथापि तत्र चतुर्थप्रकाशः रससिद्धान्तस्य विषये वर्तते । आस्मिन् ग्रन्थे प्राकाशचतुष्टयं विद्यन्ते । ३०० कारिकाः सन्ति । नाटकं, प्रकरणम् एवं रूपकाणि विवृतानि इत्यतः दशरूपकम् इति नाम आगतम् । तृतीय ...

दीपकालङ्कारः

मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदिसरितः श्यानपुलिनाः । कलाशेषश्चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिषु नृपाः ॥

दृष्टान्तालङ्कारः

कामं नृपाः सन्ति सहस्रशोऽये राजन्वरीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलपि ज्योतिष्मती चन्द्रमसैव रात्रिः ॥ ननु अत्र उपमानोपमेय्वाक्ययोर्ज्ञानमेक एव धर्म इति प्रतिवस्तूपमा युक्ता । मैवम् अचेतने विवक्षितत्वात् । अत्र उदाहरणे पदावृत्तिदीपकाद्विश ...

द्राक्षा

एषा द्राक्षा अपि भारते वर्धमानः फलविशेषः । इयं द्राक्षा अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा द्राक्षा आङ्ग्लभाषायां Grape इति उच्यते । एषा द्राक्षा न केवलं भारते अपि तु जगतः सर्वेषु देशेषु उपयुज्यते ।" तापसप्रिया” इत्येतत् द्राक्षायाः अपरं नाम । एषा द ...

द्राक्षाफलरसः

द्राक्षाफलस्य रसः एव द्राक्षाफलरसः । एतत् द्राक्षाफलम् आङ्ग्लभाषायां Grapes इति उच्यते । अस्य रसः Grape Juice इति उच्यते । द्राक्षाफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृश ...

धनुरासनम्

हस्तद्वयेन गुल्फद्वयं गृह्णातु । रेचकेण क्रमशः पूर्वावस्थाम् आगच्छतु । जानुतः पादद्वयं पुटीकरोतु । पुरकेण क्रमशः ऊरुद्वयम् उपरि उत्थापयतु । नाभितः उदरं यावत् स्वल्पांशं भूमौ स्थापयतु । शरीरस्य पृष्ठभागः, पुरोभागश्च उपरि उत्थाप्य धनुस्सदृशं शरीरं ...

नारिकेलजलम्

नारिकेलस्य जलं नारिकेलजलम् । इदं नारिकेलजलं किञ्चित् सुप्रसिद्धं पेयम् अस्ति । प्रायः जगति सर्वत्र अस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु इदं नारिकेलजलम् अत्यधिकप्रमाणेन पीयते । इदं नारिकेलजलम् आङ्ग्लभाषायां Tender Coconut इति उच्यते । एतत् नारिकेलजलम् ...

नारिकेलतैलम्

नारिकेलेन निर्मितं तैलम् एव नारिकेलतैलम् । वस्तुतः शुष्कनारिकेलेभ्यः तैलं निर्मीयते । अन्यथा नारिकेलानि शुष्कीकृत्य एव तैलस्य निर्माणं क्रियते । एतत् नारिकेलम् आङ्ग्लभाषायां Coconut इति उच्यते । तस्य तैलं Coconut oil इति उच्यते । एतत् नारिकेलतैलम ...

नारिकेलम्

इदं नारिकेलम् अपि भारते वर्धमानः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् नारिकेलं Coconut इति उच्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम Cocos nucifera इति । नारिकेलस्य फलं, तैलं, पुष्पं च उपयोगाय योग्यं भवति । नारिकेलस्य उपयोगः दक्षिणभारते अधिकतया क्रियते ...

निदर्शनालङ्कारः

अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्वर्तितं स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचितमूषरे वर्षितम् । श्वपुच्छमवनामितं वधिरकर्णजापः कृतो धृतोऽन्धमुखदर्पणो यदबुधोजनसेवितः ॥ अत्र बुधजनसेवायाः अरण्यरोदनादीनां च यत्तद्भ्यामैक्यारोपः ।

पारदः

पारदः अथवा "मर्करी" एकः रसधतुः, ऐयूपाक्-अनुसारं यस्य चिह्नः "Hg" इति, परमाणु-क्रमाङ्कः 80 च वर्तते. गुरुभारिकः, रजतवर्णयुक्तः अयं धातुः "STP" अवस्थायां, ब्रोमिन्वत्,द्रव्यरूपे विद्यते - इयमेव अस्य धातोः विशेषता | अस्य धातोः "Freezing point" −38.8 ...

पौषमासः

भारतीयकालगणनानुगुणं वर्षस्य १२मासेषु अयं दशमः मासः । पुष्यक्षत्रसम्बद्धः अयं मासः । मार्गशीर्षमासस्य अनन्तरं माघमासात् पूर्वम् अयं मासः तिष्ठति । अस्य मासस्य शून्यमासः इति लोके व्यवहारः । यतो हि अस्मिन् मासे पर्वदिनानि पुण्यतममुहूर्तानि च न भवन्त ...

प्रतीपालङ्कारः

प्रतीपालङ्कारः Prateepalankara अलङ्कारस्य तावत् बहुधा उपयोगः काव्येषु भवति । उपमायाः लक्षणं तावत् कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्षितः एवं प्रकथयति – प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । प्रसिद्धोपमानोपमेयभावः प्रातिलोम्यात्प्रतीयम् ॥ उदाहरणम् – यत्त्वन्ने ...

फाल्गुनमासः

भारतस्य कालगणनानुगुणं संवत्सरस्य १२मासेषु अयं मासः अन्तिमः । नववर्षारम्भस्य चैत्रमासात् पूर्वं माघमासोत्तरम् अयं मासः आयाति । चैत्रमासे प्रकृतिसौन्दर्यपरिवर्तनार्थं सौन्दर्यं वर्धयितुम् अयं मासः पूरकः अस्ति । समग्रे देशे आचर्यमानः होलिकोत्सवः अस् ...