ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 46

साधनापादः

2.1 तपः स्वाद्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः 2.2 समाधिभावनार्थः क्ले़शतनूकरणार्थश्च 2.3 अविद्यास्मितारागद्वेशाभिनिवेशाः पंचक्लेशाः 2.4 अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् 2.5 अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्य ...

साहित्यमीमांसा

रुय्यकेन लिखितः ग्रन्थः साहित्यमीमांसा Saahityamimaamsa । एषः एकः अलङ्कारग्रन्थः । एतस्मिन् ग्रन्थकर्तुः नाम न विद्यते । एतस्मिन् भागत्रयं विद्यते सूत्रम् उदाहरणम् वृत्तिः एतस्मिन् उद्धृतेषु ६०० श्लोकेषु १०० श्लोकाः प्राकृतभाषायां विद्यन्ते । एतस ...

सुबन्तम्

सुबन्तं नाम नामपदम् । संस्कृतव्याकरणाध्ययने सुबन्तानां बहु प्रमुखं स्थानमस्ति । सुबन्तानां मूलरूपं तु प्रातिपदिकम् इत्युच्यते । सामान्यतः सुबन्तानां लिङ्गत्रये निर्देशः भवति - पुल्लिङ्गं-स्त्रीलिङ्गं- नपुंसकलिङ्गमिति । एक-द्वि-बहुवचनेषु त्रिषु वच ...

सुमुखी

सुमुखी। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११ नजजलगैर्गदिता सुमुखी। –केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.३३ ।।। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽ न ज ल ग। यति: पञ्चभि: षड्भि: च। उदाहरणम् - हतबलधर्ममधर्मबलं, त्वहमवलोक्य सृजामि सदा। सदवनदुष्टवधाय सखे, रचयितुमेव च धर्ममतम् ॥

सुवदना

सुवदना। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या २० ज्ञेया सप्ताश्वषड्भिर्मरभनययुता भ्लौ गः सुवदना। केदारभट्टकृत- वृत्तरत्नाकर:३.१०० ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ।। ।।। ।ऽऽ ऽ।। ।ऽ म र भ न य भ ल ग। यति: सप्तभि: सप्तभि: षड्भि: च। उदाहरणम् - भूतानामीश्वरोऽहं न जननमरणं मे पार्थ तदपि, धर ...

सूक्तयः

अनतिक्रमणीया हि नियतिः। अर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः। अल्पश्च कालो बहवश्च विघ्नाः। अत्के चेन्मधू विन्देत् किमर्थं पर्वतं व्रजेत् । अभद्रं भद्रं वा विधिलिखितमुन्मूलयति कः। अव्यापारेषु व्यापारः। अधिकस्याधिकं फलम्। अति सर्वत्र वर्जयेत्। अग्ननिन्दाभ ...

सूत्रभेदाः

सञ्ज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च। अतिदेशोऽधिकारश्च षड्विधं सूत्रलक्षणम्॥ लक्षणम् - विधिः - आदेशादिविधायकं सूत्रम् । अतिदेशः - अन्यतुल्यत्वविधानम् । संज्ञा - संज्ञासंज्ञिप्रत्यायकं सूत्रम् । अधिकारः - एकत्र उपात्तस्य अन्यत्र व्यापारः । नियमः - ...

सूत्रलक्षणम्

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥ सारवद् - सारः अस्य/अस्मिन् अस्तीति।सारो बले दृढांशे च असन्दिग्धम् - न सन्दिग्धम्। अल्पाक्षरम् - अल्पानि अक्षराणि यस्मिन्।विवक्षितमर्थं यावद्भिरक्षरैः प्रतिपादयितुं शक ...

सूर्यमुद्रा

पृथ्वीतत्वं न्यूनीभूत्वा अग्नितत्ववृध्दिः भवति । अग्नितत्वं शरीरस्य उष्णताम् अधिकं करोति । अग्नितत्वस्य वृध्या पचनक्रिया समीचीनतया भवति । उष्णतायाः वृध्या स्थूलकायं शरीरं कृषं भवति । कफ, शीत, कण्ठवेदनायै शून्यमुद्रा बहु प्रयोजनकारिणी अस्ति। अग्नि ...

स्वागता

स्वागता। प्रतिचरणम् अक्षरसङ्ख्या ११ स्वागतेति रनभाद् गुरुयुग्मम्। – केदारभट्टकृत वृत्तरत्नाकर:३.४० ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ऽऽ र न भ ग ग। यति: पादान्ते। उदाहरणम् - धर्मलोपनमधर्मविकासो जायतेऽर्जुन यदा च तदैव। स्वं सृजामि खलनिर्दलनाय साधुलोकमभिपालयितुं च॥

हम्मीरमर्दनम्

हम्मीरमदमर्दनं नाम पञ्चाङ्कं नाटकं वीररसप्रधानमस्ति । एतत्तु जयसिंहसूरेः भरुकच्छस्थ-मुनिसुव्रत-मन्दिराचार्यस्य वीरसूरिशिष्यस्य कृतिः रचनाकालश्चास्य १२३० ख्रीष्टाब्दमभितोऽनुमीयते, यदा धवलपुरे राजा वीरधवलो मन्त्रिभ्यां वस्तुपालेन तेजःपालेन च ससहायो ...

हरिनामामृतव्याकरणम्

ग्रन्थेऽस्मिन् चतुरशीतिः श्लोकाः द्विनवत्यधिकैकशताधिकत्रिसहस्रं सूत्राणि सप्त प्रकरणानि च सन्ति। तानि तावत् १. संज्ञासन्धिप्रकरणम्, २. विष्णुपदप्रकरणम्, ३. आख्यातप्रकरणम्, ४. कारकप्रकरणम्, ५. कृदन्तप्रकरणम्, ६. समासप्रकरणम्, ७. तद्धितप्रकरणञ्चेति ...

हरिश्चन्द्रचरितम्

हरिश्चन्द्रचरित स्य प्रणेता वङ्गवासी रणेन्द्रनाथगुप्तोऽस्ति । नाटकमेतत् १६११ ख्रीष्टाब्दे विरचितमिति विदुषां सम्मतिः । रूपकेऽस्मिन् सत्यहरिश्चन्द्रस्य कारुण्यपूर्णं चरितं प्रतिपादितम् । कथाद्वारेण कविना कर्तव्य-पथे धर्मस्य वरेण्यता प्रतिपादिता। न ...

हास्यचूडामणिः

हास्यचूडामणि प्रहसनम् अङ्कद्वयात्मकं वत्सराजस्य अनुत्तमा कृतिर्भगवदज्जुकीयादनन्तरं प्रशस्तिमर्हति। नीलकण्ठयात्रोत्सवे प्रभातवेलायामस्याभिनयः परमददेवेन कारितः ।

हृदयमुद्रा (सञ्जीवनीमुद्रा)

हृदयमुद्रां अपानवायुमुद्रा इत्यपि कथयति । अपान-वायुमुद्रा च एककाले करणीया । इयं बहु प्रमुखमुद्रा अस्ति । हॄदयाघातसमये सञ्जीविनिरीत्या वेदनां शमनं कृत्वा प्राणापायेन रक्षति । इयं मुद्रा शीध्रपरिणामकारिणी अस्ति ।

भानुभक्त आचार्य

भानुभक्तस्य बहवः ग्रन्थाः श्रूयन्ते । तेषु अपि काश्चन प्रसिद्धाः रचनाः अत्र कथ्यन्ते - भानुभक्तीय रामायण, बधुशिक्षा, भक्तमाला, प्रश्नोत्तरं नाम्ना परिचित कृतानि सन्ति।

महाभूकम्पः (नेपालदेशः २०१५)

भूगर्भे विविधकारणेभ्यः सम्पन्नः कम्पनमित्यादि वैपरीत्यमेव भूकम्पः । २०७२ वैक्रमाब्दस्य वैशाख शुक्ल सप्तम्याम् ११.५६ होरायाम् नेपाल देशे ७.८ रेक्टर्मापने महाभूकम्पः सञ्जातः । एतत् भूकम्पे शतसः मन्दिराः नवतिसहस्राधिक एकलक्ष परिमितानि गृहाणि च पूर्ण ...

सिद्धिदास महाजु

सिद्धिव्याकरण सरल छन्द बोध मूहुर्त चिन्तामणि सूक्ष्म छन्द विजुली सत्यमदन समाचार स्वदेशवस्त्र

अलाबु

एतत् अलाबु भारते अपि वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् अलाबु आङ्ग्लभाषायां Bottle gourd इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Calabash इति । एतत् अलाबु भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व् ...

आम्रातकम्

एतत् आम्रातकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् आम्रातकम् आङ्ग्लभाषायां Spondias इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Spondias Mangnifera इति । एतत् आम्रातकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव ...

आलुकम्

आलुकम् भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् आलुकम् आङ्ग्लभाषायां Potato इति उच्यते । एतत् आलुकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, भर्ज्यं, रोटिका, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत ...

उर्वारुकम्

एतत् उर्वारुकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् उर्वारुकं द्विविधं भवति । आङ्ग्लभाषायाम् एकविधं Gourd इति, अपरविधं Cucumber इति उच्यते । एतत् उर्वारुकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः ...

उर्वारुकरसः

फलकम्:Infobox nutritional value उर्वारुकस्य रसः एव उर्वारुकरसः । एतत् उर्वारुकम् आङ्ग्लभाषायां Cucumber इति उच्यते । तस्य रसः Cucumber Juice इति उच्यते । उर्वारुकरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु व ...

एरण्डतैलम्

एरण्डबीजैः निर्मितं तैलम् एव एरण्डतैलम् । एरण्डबीजैः तैलं निर्मीयते । एषः एरण्डः आङ्ग्लभाषायां Castor इति उच्यते । अस्य तैलं Castor oil इति उच्यते । एतत् एरण्डतैलम् अधिकतया औषधत्वेन एव उपयुज्यते । कदाचित् सौन्दर्यवर्धकत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत् ...

कदलीकाण्डम्

एतत् कदलीकाण्डम् अपि कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् कदलीकाण्डम् आङ्ग्लभाषायां BananaTrunk इति उच्यते । एतत् कदलीकाण्डं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । ‎

कदलीकुसुमम्

एतत् कदलीकुसुमम् अपि कश्चन फलविशेषः । एतत् कदलीकुसुमम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् कदलीकुसुमम् आङ्ग्लभाषायां Banana Flower इति उच्यते । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य कदलीकुसुमस्य उपयोगः क्रियते एव । ‎

कलायः

इदानीं भारते अपि वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः कलायः । अयं कलायः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं कलायः आङ्ग्लभाषायां Peanut इति उच्यते । प्रायः अस्य कलायस्य मातृभूमिः अन्यः एव कश्चन देशः स्यात् । विदेशीयैः सह नौकया भारतं प्रविष्टः स्यात् । यतः अद्यत ...

कलिङ्गफलम्

एतत् कलिङ्गफलम् अपि भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् कलिङ्गफलम् अपि सस्य जन्यः आहारपदार्थः । एतत् कलिङ्गफलम् आङ्ग्लभाषायां Watermelon इति उच्यते । एतत् कलिङ्गफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । कलिङ्गफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् कलि ...

काफीचूर्णम्

एतत् काफीचूर्णं भारते अपि वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीचूर्णम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीचूर्णम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Powder इति उच्यते । काफीसस्यस्य बीजानि भर्जयित्वा एतत् चूर्णं निर्मीयते । तेन कफीचूर्णेन " ...

काफीपेयम्

एतत् काफीपेयम् अपि भारते वर्धमानस्य कस्यचित् सस्यविशेषस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति । एतत् काफीपेयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीपेयम् आङ्ग्लभाषायां Coffee इति उच्यते । काफीसस्यस्य फलनाम् अन्तः विद्यमानैः बीजैः एव काफीचूर्णं निर्मीयते । ततः तेन ...

काफीबीजम्

एतत् काफीबीजं भारते अपि वर्धमानस्य काफीसस्यस्य वैशिष्ट्यम् । एतत् काफीबीजम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् काफीबीजम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Bean इति उच्यते । अनेन काफीबीजेन एव काफीचूर्णं निर्मीयते । तेन काफीचूर्णेन काफीपेयं निर्मीयते । तत् पेयं स ...

काफीसस्यम्

एतत् काफीसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं काफीसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Coffee Plant इति उच्यते । एतत् काफीसस्यं द्विविधं भवति । अराबिकं तथा रोबस्टं चेति । अराबिकवंशस्य काफीसस्यस्य वर्धनं प्रथमम् इतियोपिया मध्ये कृतम् । तथैव रोबस्टवंशस् ...

कूष्माण्डम्

एतत् कूष्माण्डम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् कूष्माण्डम् आङ्ग्लभाषायां Winter melon अथवा Ash Gourd इति उच्यते । एतत् कूष्माण्डं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः, क्वथितं, व्यञ्जनं, ...

कोशातकी

एषा कोशातकी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा कोशातकी आङ्ग्लभाषायां Ridgegourd अथवा Luffa इति उच्यते । एषा कोशातकी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनम्, उपसेचनं, दाधिकम् इत्यादि ...

खर्जूरम्

एतत् खर्जूरं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् खर्जूरम् आङ्ग्लभाषायां Date इति उच्यते । एतत् खर्जूरम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य खर्जूरस्य फलं रसं चापि उपयुज्यते । एतत् खर्जू ...

गुडः

अयम् आहारपदार्थः अपि भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अयं गुडः अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । अयं गुडः आङ्ग्लभाषायां jaggery इति वदन्ति । इक्षुरसं यदा उष्णीकुर्मः तदा अन्ते दृढः घनः च कश्चन पदार्थः प्राप्यते सः एव गुडः । इक्षुरसम् उष्णीकृत्य शुद्धीकृ ...

गृञ्जनकम्

एतत् गृञ्जनकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् गृञ्जनकम् आङ्ग्लभाषायां Carrot इति उच्यते । एतत् गृञ्जनकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन क्वथितं, व्यञ्जनं, रोटिका, कोषम्भरी, पायसं, मधुरं, ...

गृञ्जनकरसः

गृञ्जनकस्य रसः एव गृञ्जनकरसः । एतत् गृञ्जनकम् आङ्ग्लभाषायां Carrot इति उच्यते । तस्य रसः Carrot Juice इति उच्यते । गृञ्जनकरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य शाकरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृशः शाकरसः ब ...

गोधूमः

अयं गोधूमः प्रायः जगति सर्वत्र वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं गोधूमः आङ्लभाषायां Wheat इति उच्यते । हिन्दीभाषायां" गेंहू” इति, ल्याटिन्भाषायां Triticum vulgare इति च उच्यते । तृणकुले अयं गोधूमः Graminea कुले अन् ...

गोधूमपिष्टम्

गोधूमपिष्टं गोधूमस्य अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् । सः गोधूमः प्रायः जगति सर्वत्र वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं गोधूमः आङ्लभाषायां Wheat इति उच्यते । हिन्दीभाषायां" गेंहू” इति, ल्याटिन्भाषायां Triticum vulgare इति च उ ...

गोराणी

एषा गोराणी अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एषा गोराणी आङ्ग्लभाषायां Guar अथवा Cluster beans इति उच्यते । एषा गोराणी भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतया क्वथितं, व्यञ्जनं, दाधिकम् इत्यादिकं निर्मीयते ।

चणकपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन् ...

चायम्

चायम् उत्साहवर्धकं पेयम् अस्ति । मूलतः एतत् भारतदेशस्य पेयं न । एतत् चायं भारते अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते । जलस्य अनन्तरं प्रायः चायम् एव व्यापकरूपेण उपयुज्यमानं पानीयम् । एतत् चायम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । चायं किञ्चित्प्रामाणेन तिक्तं, कष ...

छत्राकम्

एतत् छत्राकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन शाकविशेषः । इदम् अपि सस्यजन्यः आहारपादार्थः । एतत् छत्राकम् आङ्ग्लभाषायां Mushroom इति उच्यते । एतत् छत्राकं भारते तु शाकत्वेन सर्वत्र उपयुज्यते एव । एतेन सूपः, क्वथितं, व्यञ्जनम् इत्यादिकं निर्मीयते । एतत् ...

जम्बूफलम्

एतत् जम्बूफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जम्बूलम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं जम्बूफलम् आङ्ग्लभाषायां Jambul इति उच्यते । एतत् जम्बूफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । जम्बूफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । एतत् जम्बूफलम् अपि बहुविध ...

जिततैलम्

फलकम्:Infobox oils जितबीजैः निर्मितं तैलम् एव जिततैलम् । एतत् जितम् आङ्ग्लभाषायां Olive इति उच्यते । तस्य तैलं Olive oil इति उच्यते । एतत् जिततैलम् अधिकतया औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन च उपयुज्यते । आहारत्चेन अस्य जिततैलस्य उपयोगः अत्यन्तं न्यूनः ...

तण्डुलपिष्टम्

पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । तण्डुलस्य पिष्टम् एव तण्डुलपिष्टम् । अयं तण्डुलः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् सस्यजन्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयं तण्डुलः आङ्ग्लभाषायां Rice इति उच्यते । भारते प्रायः सर्वत्र तण्डुल ...

तुवरी

भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः तुवरी अथवा आढकी । एषा तुवरी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आङ्ग्लभाषायां Toor Dal इति उच्यते । अस्माकं देशे बहुषु राज्येषु तुवर्याः उपयोगः प्रतिदिनं क्रियते एव । तुवरीबीजस्य वर्णानुगुणम् एषा त्रिधा विभक्ता अस्ति ...

तृणबदरफलरसः

तृणबदरफलस्य रसः एव तृणबदरफलरसः । एतत् तृणबदरफलम् आङ्ग्लभाषायां Strawberry इति उच्यते । अस्य रसः Strawberry Juice इति उच्यते । तृणबदरफलरसः आरोग्यार्थम् अपि बहु उत्तमम् । अस्य फलरसस्य निर्माणं कृत्वा कूपीषु, करण्डकेषु वा पूरयित्वा संरक्ष्यते । तादृ ...

तैलम्

एतत् तैलं प्रायः जगति सर्वत्र उपयुज्यते । तैलेषु बहुविधानि तैलानि भवन्ति । वाहनचालनतैलम् पाकतैलम् औषधतैलम् अग्निज्वालनतैलम् आहाराणां निर्माणार्थम् उपयुज्यमानानि तैलानि भिन्नानि, औषधत्वेन उपयुज्यमानानि तैलानि च भिन्नानि । कनिचन तैलानि वाहनचालनाय, ...