ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 38

मन्दारः

१) चर्मणः उपरि मन्दारस्य वल्ल्कल्म् अधिकं प्रभावं जनयति । पिटकान् शीघ्रं शामयति । केचन चर्मरोगाः मन्दरस्य वल्कलस्य कषायेन क्षालनेन निवारिताः भवन्ति । मुखे पिटकाः भवन्ति चेदपि अनेन कषायेन गण्डूषकरणं रूढौ अस्ति । २) आमशङ्का, क्रिमिसमस्या, गुदभ्रंशः ...

अगस्त्यवृक्षः

अगस्त्यवृक्षः २०-३० पादपरिमितम् उन्नतः भवति १/२ -१ पादपरिमितदीर्घेषु संयुक्तपन्नेषु ४१-६१ पत्रकाणि भवन्ति । पुष्पं श्वेतं, नौकाकारे भवति । अस्मिन् २-४ अक्षीयमञ्जर्यः भवन्ति । अस्य शिम्बा एकपादपरिमिता दीर्घा किञ्चित् वक्रा च भवति । शरदृतौ पुष्पाणि ...

अम्बरीषवृक्षः

अस्य अम्बरीशवृक्षस्य औन्नत्यं ११मी. पर्यन्तं भावति । अस्य वृक्षस्य त्वक् स्फीता सुगन्धयुक्ता मसृणा भस्मवर्णिता च भवति । पिच्छानि इव बहूनि पत्राणि दण्डैकलग्नानि ३०तः ३५सें.मी.दीर्गाणि च भवन्ति । पत्राणां गन्धः आम्रपत्राणि इव भवति ।०.५से.मी.व्यासीय ...

अरुजावृक्षः

ग्रीक् मूलस्य अस्य वृक्षस्य नाम डयोस्कोण्डिस् क्यासिया इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम कासिया फिस्टुला इति। ल्याटिन् भाषया पिस्टुल इत्युक्ते नालिका इत्यर्थः । अस्य फलं तु नलिकाकारेण । भवति आङ्ग्लम् - इण्डियन् ल्याबर्नम्, गोल्डन् पवर् । Indian lyaba ...

अर्जुनवृक्षः

अर्जुनवृक्षः भारतदेशस्य कश्चित् औषधीयवृक्षः अस्ति । अस्य धवलः, ककुभः, नदीसर्जः इति नामान्तरम् अस्ति । सामान्यतः अस्य औन्नत्यं ६०-८०पादपरिमितं भवति । हिमालयस्य सानुप्रदेशे, शुष्कगिरिप्रदेशेषु नदीनां तटेषु च अर्जुनवृक्षं दृष्टुं शक्यते । भारतदेशे ब ...

अशोकवृक्षः

अशोकः कश्चित् मध्यमाकारकः सुन्दरः वृक्षः । मन्दं प्रवर्धमानस्य अस्य वृक्षस्य औन्नत्यं ६मीटर् मितम् । लम्बानि कुशाग्राणि च अस्य पत्राणि । आवृक्षं पुष्पाणां मञ्जर्यः भवन्ति । काषायवर्णस्य पुष्पाणि नयनमनोहराणि भवन्ति । अस्य शलाटवः पिङ्गलवर्णीयाः १०स ...

अश्वत्थः

अश्वत्थवृक्षः भारतीयानां सर्वेषां पवित्रतमः वृक्षः इति परिगणितः । एशियाखण्डस्य दक्षिणभागे अयं वृक्षः अधितया रोहन्ति । बोधिवृक्षः इति अस्य अपरं नाम । अस्य वृक्षस्य अधः एव तपः कृत्वा सिद्धार्थं बुद्ध अभवत् इति प्रतीतिः अस्ति । कर्णाटकभाषाया अरळि इत ...

इङ्गुदवृक्षः

इङ्गुदवृक्षः उष्णप्रदेशेषु निर्जलेषु अपि प्रदेशेषु अधिकं प्ररोहति । अस्य औन्नत्यं १०मी.परिमितं भवति । कण्डः भस्मवर्णेन पत्राणि अण्डाकारेण हस्तमितविसृतानि भवन्ति । पत्राणां कक्षेषु पुष्पगुच्छानि भवन्ति । तानि सगन्धानि पीतमिश्रश्वेतवर्णीयानि लघूनि ...

कदम्बः

कदम्बः इति वृक्षविशेषः आपुणकालत् श्रूयते ।. सुराजीवजः कदम्बवनकैरवचारुकलिन्दनकन्यका ॥. कटाक्षयतु कल्याणी कदम्बवनवासिनी॥ इत्यादिषु देवीस्त्रोत्रेषु कदम्बवनस्य प्रस्तावः इति अस्य प्राचीनतातां सूचयति । कदम्बस्य अधुनिकं नाम रूबियेसी कदम्बा । सस्यशास्त ...

कालमेघः

भूनिम्बूकः इत्यत्पि नामयुक्तम् एतत् सस्यं गुल्मरूपेण प्ररोहति । कालमेघः कश्चित् बहुवर्षीयः औषधीयः वृक्षकः अस्ति । अस्य वैज्ञानिकं नाम एंडोग्रेफिस पैनिकुलाटा इति । अस्य पत्रेभ्यः कालमेघी इति उपक्षारः प्राप्यते यः आयुर्वेदीयचिकित्साक्रमे उपयुज्यते ...

कृष्णखदिरवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया अरबिका वैल्ड् इति अस्ति । अरिमेधः, अजभक्ष्यः, बब्बुलः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि विमोसि इति । भारतस्य उष्णवलयेषु रोहति । अस्य वृक्षस्य औन्नत्यं १८मी. पर्यन्तम् अपि भवति । वल्कलं कृष्णवर्णस्य भवति ...

गिरिमल्लिकावृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम भवति होलर्र्हेन एण्टिडैसेण्ट्रिका इति । इन्द्रकालिङ्गः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः अपोसैनेसि इति । भारतस्य नित्यहरिद्वर्णकाननेषु नितरां रोहति । अयं गिरिमल्लिकावृक्षः कश्चित् लघुवृक्षः ३मी.पर्यन्तं वर्धते ।अस्य मन्द ...

चन्दनम्

श्रीखण्डः इत्यपि नाम्ना ख्यातः अयं वृक्षः अप्रतिम स्वसुगन्धार्थं वर्णार्थं च प्रसिद्धः । Sandal wood इति आङ्गलभाषया अस्य ख्यातिः । अस्मिन् विभिन्नसुगन्धानां वर्णानां च जातयः सन्ति । भारतदेशस्य मलयपर्वतश्रेणिषु चन्दनवनराजी यथेष्ठं आसीदिति इतिहासपु ...

चायपत्रम्

एतानि चायपत्राणि चायसस्यस्य पत्राणि । एतानि भारते अपि वर्धन्ते । एतानि चायपत्राणि आङ्ग्लभाषायां Tea Leaf इति उच्यते । चायसस्यं यदा सम्यक् वर्धते तदा तानि १-२ अङ्गुलं यावत् कर्त्यन्ते । तानि एव चायपत्राणि । तानि पत्राणि मुकुलम् अथवा पल्लवम् इत्यपि ...

चायसस्यम्

एतत् चायसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् चायसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Tea Plant इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य चायचूर्णं निर्मीयते । तेन चायचूर्णेन चायं निर्मीयते । कुत्रचित् चायपत्रेभः एव चायं निर्मीयते । एतत् चायसस्यं "क ...

जाती

जाती इति सस्यं कथ्यमानम् एतत् उष्णप्रदेशस्य कश्चित् वाणिज्यफलचयः । भारतीयाहारक्रमे अनिवार्यः सम्बारः जातिफलम् । आङ्ग्लभषया Nutmeg इति कथयन्ति । कर्णाटके अन्यदेशेभ्यः अयातं कृत्वा प्ररोहणम् आरब्दम् ।

तुलसी

विष्णुवल्लभा, सुखसुन्दरी, श्री कृष्णवल्लभा, वृन्दा, वैष्णवी इत्यादीभिः पवित्रनामैः विभूषितः तुलसीवृक्षः । सर्वरोगनिवारकः जीवनशक्तिवर्धकः अयं तुलसीवृक्षः हिन्दुजनैः देवीरूपेण पूज्यते । यतोहि एतादृशी सुगन्धित-सुलभ-औषधिः नस्ति कापि । तुलसीवृक्षस्य ध ...

धात्री

साम्राज्यम् - पादपः विभागः - मैंगोलियोफाइटा वर्गः - मैंगोलियोफाइटा क्रमः - सक्सीफ्रैगल्स् कुटुम्बः - ग्रोसुलैरीसी जातिः - रिबीस् प्रजातिः - आर् यूवाक्रिस्पा वैज्ञानिकं नाम - रिबीस् यूवा क्रिस्पा

धाराफलवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम टेर्मिनालिआ टोमेण्टोसा इति । अयं वृक्षः आर्द्रारण्येषु सहजः भवति । कृष्णत्वकः, वनजवृक्षः इति अस्य अस्य नामन्तरम् । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा.

नागकेसरः

नागकेसरवृक्षः अथवा चम्पेर्यवृक्षः इत्यस्य आङ्ग्लभाषया Ceylon ironwood, Indian rose chestnut, Cobras saffron इति नामभिः अभिजानन्ति । अस्य वृक्षस्य आकारः बृहत् भवति । अस्य पुष्पाणि सुन्दराणि सुगन्धपूर्णानि च भवन्ति । अस्य काष्ठं तु दारुकर्मार्थम् उ ...

नागदामिनी

संस्कृतभाषया पानसवृक्षः पूतफलतरुः पनसनालिकापादपः चम्पकालुवृक्षः इति कथ्यमानः अयं मलयद्वीपसमूहस्य मूलनिवासी । उष्णप्रदेशेषु एते वृक्षाः अधिकं प्ररोहन्ति । १८तमे शतके लेप्टिनेण्ट् विलियं ब्लीग् इत्ययं अस्य सस्यस्य परिचयं कारितवान् । पश्चिमघट्टस्य व ...

नागलिङ्गम्

नागलिङ्गवृक्षः काचित् आयाता वृक्षजातिः । अस्य मूलं दक्षिणामेरिका केरेबियन् देशौ । अलङ्करणार्थं भारतम् आनीता इयं जातिः । अङ्ग्ल्भाषया Cannon-Ball Tree इति अस्य नाम् । अस्य फलानि तूलकगोलकाः इव भावन्ति अतः एतत् नाम प्राप्तम् । अस्य पुष्पाणि अतीव मनो ...

निम्बः

अयं श्लोकः निम्ब/निम्बकवृक्षस्य धार्मिकं स्वास्थ्यं च गुरुत्वं सूचयति । अयं निम्बवृक्षः भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारतस्य सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अयं बहूपयोगी वृक्षः इत्येव प्रसिद्धः अस्ति । युगादिपर्वणः अवसरे निम्बगुडस्य सेवन ...

पीतशाल्मली

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम काक्लोस्पर्म् इति । काक्लोस् नाम शङ्खः, स्पर्म इत्युक्ते बीजम् । प्रायः एतत् फलस्य रूपगुणौ च सूचयति । गास्सिप्पियं इति बीजं परितः विद्यमानं कौशेयसदृशं वस्तुं सूचयति । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

पुनर्नवा

इदं पुनर्नवसस्यं भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । इदं प्रायः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु वर्धते । अस्मिन् ०.०१ % यावत् सल्फेट्, ६.४८ % यावत् पोटाषियं नैट्रेट् च भवतः । अस्य भस्मनि सल्फेट्, क्लोरैड्, नैट्रेट्, क्लोरेट् इत्यादयः अंशाः भवन्ति । पुनर्नवा ...

पुष्पाणि

पुष्पाणि अथवा कुसुमानि वृक्षाणां लतानां वा सन्तानसंवर्धकानां बीजानाम् निर्माणस्य मूलानि भवन्ति । लोके कुसुमानि सर्वजनप्रियाणि तेषां क्वचित् सौन्दर्येण क्वचित् सुगन्धेन क्वचित् उभयाभ्यां च । पुष्पाणि सस्यानां बीजोत्पादनस्य प्रक्रियायाः परागस्पर्शः ...

बिल्वः

बिल्वः कश्चित् वृक्षविशेषः । भारते अयं अतिपवित्रः तरुः अस्ति । शिवस्य बहुप्रियं बिल्वपत्राणि इति भारतीयानां दृढः विश्वासः| धार्मिकभावनया आयुर्वेदीयप्रयोजनेन च अस्य वृक्षस्य प्रामुख्यम् अस्ति । अयं श्लोकः अस्य गरिमां सूचयति । अयं मध्यमप्रमाणेन प्र ...

मरुद्रुमः

अस्य कुटुम्बः फ्याबेसी इति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अकेसिया फ़र्नेसिआन वैल्ड । अरिमेडा, विटः इति अस्य वृक्षस्य नामान्तरम् अस्ति । अन्यभाषासु अस्य वृक्षस्य नामानि यथा.

माधवी

माधवी काचित् लता भवति । सुन्दराणि पुष्पाणि एव अस्याः सम्पत् । एषियाखण्डस्य दक्षिणभागः अस्या मूलस्थानम् । माधवी, बासन्ती, अतिमुक्ता, भ्रमोत्सव इत्यादीनि अस्य अपरनामानि ।

रक्तपुष्पवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम बौहिनिआ पर्परिआ इति । अस्य कुटुम्बः फ्याबेसि इति । वनराजवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । रक्तपुष्पवृक्षः ३०पादपरिमितपर्यन्तम् औन्नत्यं सम्पादयति । अयं नित्यहरिद्वर्णवृक्षः । अस्य काण्डः भस्मवर्णेन अथवा पिङ्गलवर्णेन भवति । अस्य ...

लवनीयम्

लवनीयवृक्षः सामान्यप्रमाणस्य तरुः । अस्य मूलं वेस्ट् इण्डीस् द्वीपसमूहः । इदानीं भारतदेशे सर्वत्र प्रारोपयन्ति । विशेषतः कर्णाटकराज्ये फलकृषौ प्रधानपात्रं वहति । आङ्ग्लभाषया बुल्लोक् हार्ट् इति वन्दन्ति । भारतीयासु बह्वसु भाषासु रामफलम्/सीताफलम् ...

वंशः

वंशवृक्षः कश्चित् विशिष्टः वृक्षः। यतः अन्यवृक्षाः इव शाखासु विशाखासु अस्य वैशाल्यं न भवति । अबक्रः सन् ऊर्ध्वं वर्धते । यदा अयं पुष्पितः भवति तदा अस्य आयुः समाप्तः इति अर्थः । सामान्यतः अयं वृक्षः अरणोत्पनः चेदपि इदानीन्तनकाले सौन्दर्यार्थम् उद् ...

वटवृक्षः

वटवृक्षः कश्चित् महावृक्षः भवति । अस्य न्यग्रोधः इत्यपि नाम अस्ति । एतत् भारतस्य राष्ट्रवृक्षः । आङ्ग्लभाषया Banyan Tree इति कथयन्ति । प्राचीनकाले अस्य वृक्षस्य अधः वनिजः वाणिज्यव्यवहारन् कुर्वन्ति स्म । अतः अस्य आङ्ग्लभाषया एतत् नाम आगतम् । अयं ...

वासकसस्यम्

सिंहपुरी, अडुसा, वासकः इति कथ्यमानम् एतत् औषधीयं सस्यं अल्पप्रमाणेन वर्धमानः वृक्षकः । उत्कृष्टगुणयुक्तस्य अङ्कातकीकुटुम्बस्य अस्य सस्यस्य सस्यशाश्त्रीयं नाम अडतोड झीलानिका इति । सदा हरिद्वर्णेन शोभमानस्य अस्य गुल्मस्य पत्राणि आम्रपत्राणि इव दीर् ...

वितुन्नः

--Shridhar V Hegde १२:४८, २२ अप्रैल २०१५ सस्यविशेषोयम् । इदम् औषधीयसस्यं शाद्वलेषु, कृषिरहित रिक्तभूमिषु च वर्धते । रागिधान्यस्य क्षेत्रे कुतृणमिव वर्धते । एतत् सस्यं हरितकम् इव जनाः उपयुङ्क्ते । इदं १-३ पादपरिमितं वर्धते । काण्डे विरलतया शाखाः भ ...

शाल्मलिः

वृक्षषु एव अतिवैभवयुतः शल्मलिवृक्षः । भारतदेशे सर्वत्र अयं प्ररोहति चेदपि दक्षिणभारते अधिकं दृश्यते । संस्कृतकवेः बाणभट्टस्य कादम्बरीति गद्यकाव्ये विन्ध्याटवीप्रसङ्गे कस्यचित् महतः शाल्मलिवृक्षस्य विस्तारकं वर्णनं दृश्यते । तमिळुकव्येषु अपि अस्त् ...

सर्पगन्धः

सर्पगन्धा काचित् औषधिः। एतत् गुल्मसस्यम् अस्ति । निबिडहरिद्वर्णेन चकासन्ते अस्य पत्राणि । पुष्पाणि रक्तश्वेतवर्णमिश्रितानि भवन्ति । अयं गुल्मः विश्वे सर्वत्र काननेशु प्ररोहति । अरण्येषु महावृक्षाणां छायासु सर्पगन्धा रोहति । भारते हिमालयश्रेणिषु अ ...

सुक्षमफलरवृक्षः

अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम Cordia myxa इति अस्ति । भुसेलु इति अस्य नामान्तरम् । अस्य कुटुम्बः बोर्याजिनेसि इति । सामान्येषु अरण्येषु रोहति । फलार्थं वाटिकासु अपि प्रारोपयन्ति ।

हरिताक्षवृक्षः

पञ्च अग्निवृक्षेषु अन्यतमः अयं वृक्षः भारतीयसाम्पदाये पवित्रस्थानम् आप्नोति । यज्ञवृक्षः ब्रह्मवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । एशियाखण्डस्य बहुषु भागेषु अयं वृक्षः दृश्यते । फैकस् ग्लोमेरटा Ficus glomerata इति अस्य वैज्ञानिकं नाम । मोरेसि कुटुम्बेअ ...

हरिद्रकः

अयं कश्चित् भारतीयवृक्षविशेषः । एताः वृक्षप्रजातयः कर्णाटकस्य पश्चिमाद्रिभागे अधिकतया प्ररोहन्ति । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अडिना कार्डिफोलिया रोक्सब् इति । रूबियेसी कुटुम्बसम्बद्धं सस्य एतत् । । विविधाभाषासु अस्य नामानि एवं भवन्ति ।

हरीतकी

हरीतकी प्रायेण दक्षिण-एशिया प्रदेशे दृश्यते। वैज्ञानिकभाषया Terminalia chebula इति नाम्नः इदं सस्यं, काम्ब्रेटेनी सस्यकुटुम्बे अन्तर्भवति. हरीतकी औषधरूपेण अस्माकं देशे आबहोः कालाद् प्रसिद्धा। आयुर्वेदे औषधराजः इति इदं फलं प्रसिद्धम्। यौवनपरिरक्षण ...

सि डि देशमुख

चिन्तामण् द्वारकानाथ देशमुखवर्यः भारतस्य प्रमुखः अर्थशास्त्रज्ञः आसीत् । सः सी. डि. देशमुख् इत्येव प्रसिद्धः आसीत् । अयं भारतीयरिसर्व् बेङ्क् नामकस्य वित्तकोशस्य प्रथमप्रशासकः अपि आसीत् । १९४३ तमे वर्षे आङ्ग्लसर्वकारपरतया रिसर्ववित्तकोशे अध्यक्षप ...

अजीम प्रेमजी

अजीम प्रेमजी महोदयः) भारतस्य कश्चन प्रसिद्धः उद्यमपतिः । सः वाणिज्योद्यमी मानवतावादी च । विप्रो इति तन्त्रांशोद्यमसंस्थायाः वर्तमानः अध्यक्षः । गतेभ्यः चत्वारिंशद्ववर्षेभ्यः विप्रोसंस्थायां विविधस्तरेषु अभिवृद्धिदृष्ट्या मार्गदर्शनं कुर्वाणः अयं ...

जमशेदजी टाटा

जेमशेतजी नसर्वान्जि टाटा कश्चन भारतीयः उद्योगपतिः । भारतस्य बृहत्तमायाः टाटाग्रूप्-संस्थायाः संस्थापकः अयम् । सः गुजरातराज्ये नव्सरिप्रदेशे कस्मिंश्चित् पार्सिकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्य सम्पत्तिः ४० मिल्लियन् $ स्यात् इति ऊह्यते । अयं भारतीय ...

धीरूभाई अम्बाणी

"The Polyester Prince": Hamish McDonald Dhirubhai gave management a whole new ism A.G. Krishnamurthy on Rediff.com Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology Founder Chairman, Reliance "Remembering the Prince of Polyes ...

नारायणमूर्तिः

नारायणमूर्तिः इन्फोसिस्नामिकायाः भारतीय-सूचनातन्त्रज्ञानसंस्थायाः संस्थापकः । मैसूरुनगरे विद्यमानम् इन्फोसिस्प्रशिक्श्हणकेन्द्रं विश्वस्य अत्यन्तं सम्पन्मूलयुक्तेषु केन्द्रेषु अन्यतमं वर्तते ।

श्रेया घोषाल्

श्रेया घोषाल् जन्म १२ मार्च, १९८४ एका ख्याता भारतीय नेपथ्य गायिका । सा बाॅलिवुडक्षेत्रे चलचित्रे बहु गीता: गायति । तत: परम सा असमिया, बंगाली, कन्नड़, मलयालम, मराठी, पंजाबी, तमिल, तेलुगु अन्त: गायित्वान् ।

चन्द्रप्रकाश द्विवेदी

चन्द्रप्रकाश द्विवेदी / ˈ x ə n d r ə p r ə k ɑː ʃ d ɪ v ɛ d iː / हिन्दी: चन्द्रप्रकाश द्विवेदी, आङ्ग्ल: Chandraprakash Dwivedi इत्ययं प्रख्यातः कथानक-लेखकः, निदेशकः, अभिनेता, इतिहासविद् च वर्तते । भारतीयदूरदर्शने तस्य चाणक्य इत्याख्यं धारावाहिकम ...

जि वि अय्यर्

संस्कृतवाङ्मयम् आप्राचीनात् विश्वो अस्मिन् मार्गदीप इव दीप्यमानमस्ति। गौर्वाण्यां नैके साधकाः अभ्यासेन वाक्प्रवचनेन परां कोटिमधिगच्छन्तः सन्ति इति विहितमेवायं विचारः। आधुनिका अपि सुवि़ज्ञाः प्राचीनपरम्परां दृश्य-श्रव्यमाध्यमेन परिचयं कारयन्नेवास् ...

पी लङ्केश

पि.लङ्केशः कर्णाटके अत्यन्तं प्रसिद्धः कथाकारः, कादम्बरीकारः, विमर्शकः, अनुवादकः, चलच्चित्रनिदेशकः, पत्रिकासम्पादकः च । सर्वप्रकारके क्षेत्रे अपि नूतनकान्तिं पूरयन् वैशिष्ट्यं प्रादर्शयत् लङ्केशः ।