ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 37

जन्तुः

जन्तवः अन्स्थिमन्तः पशवः। तेषाम् रुक्षसंयः अस्ति। अद्य ८००,००० जन्तुजातयः भूमौ जीवन्ति। जन्त्वः षट्पदाःसन्ति। तैः उद्पतितुम् शक्यते। ते अनेकेषु स्थानेषु वसन्ति। ते अण्डजाः।

ब्रान्टोसारस्

ब्रोण्टोसारसनामा महाजीवी मारणसमर्थैः सुतीक्ष्णैः नखैः युक्तेभ्यः जुरासिक् कालीनेभ्यः डैनासरनामकेभ्यः भयानकजीविभ्यः प्रायः सर्वे भीताः भवन्ति एव । किन्तु सर्वविधाः ते ने घोराः । ब्रोण्टोसारस् नाम जुरासिककालीनः ताद्दशः जीवी विनेयः शाकभक्षकश्च । ब्र ...

मत्स्याः

फलकम्:Paraphyletic group मत्स्याः जलवासिनः अथिमन्तः। तेषां देहाः वल्कैः अपिवृत्तः। ते पक्षैः नद्यां तरन्ति। ते तडागेषु नदीषु समुद्रेषु वा वसन्ति। वेल् शार्क् एव गरिष्ठः झषः। केचन जनाः मत्स्यान् खादन्ति। धीवराः स्वजालैः मत्स्यान् परिगृह्णन्ति।

महिषः

कश्चन प्राणिविशेषः यः कृष्यर्थं परिश्रमकार्यार्थं कृषकैः पाल्यते । "लुलायॊ महिषॊ वाहद्विषत्कासरसैरिभाः" इत्यमरः । कृषीवलानां महोपकारी सस्याहारी चायं महाबलशाली च । अतः कार्षिकाः महिषं भारवहनार्थं शकटे, केदारेषु कृषिकार्यार्थं हलफलकादिषु च बध्नन्ति ...

मार्जालः

मार्जारः व्याघ्रजातीयः कश्चित पशुः अस्ति । अस्य मार्जालः बिडालः इत्यापि पधानि उपयुज्यते । मूषकेत्यादिनां लघुजन्तूनां पीडानियन्त्रणार्थं गृहेषु मार्जारं पालयन्ति । गृहसदास्यानाम् अतीव वात्सल्यपात्रं भवति अयं प्राणी । बालाः विशेषेण अनेन सह क्रीडन्त ...

व्याघ्रः

प्राणिसाम्राज्ये सस्तनीवर्गे अन्तर्भूतः फेलिडेकुटुम्बः एव मार्जालकुटुम्बः । सिंहः व्याघ्रः चित्रोष्ट्रः मार्जालादयश्च फेलिडेकुटुम्बस्य प्रभेदाः एव । एतेषाम् उगमः आलिगोसिन्युगे प्रायशः त्रिकोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् । एते ३७ प्रधानप्रभेदेषु विभक्ताः दृ ...

शशः

शशाः शाद्वले, अरण्ये एवमेव नैकेषु प्रदेशेषु वसन्ति। अधिकतया समूहे एव वासः शशाणाम्। विशेषतः युरोपियन् शशाः भूबिलेषु वसन्ति। प्रपञ्चे विद्यमानशशाणाम् अर्धस्यापेक्षया अधिकाः शशाः उत्तरामेरिकायां वसन्ति। युरोप्, आग्नेय एशीया, सुमात्रा,आप्रिका, दक्षिण ...

शुनकः

शुनकः गार्ह्यपशुः अस्ति। प्रायः ४ कोटिवर्षेभ्यः पूर्वं भूमौ मयासिस् इति क्रूरजन्तुः आसीत्। मयासिस् एव शुनकस्य पूर्वजाः इति उहयन्ति। १२ सहस्रवर्षेभ्यः पूर्वं मानवस्य सन्निहिताः आसन् इत्यस्मिन् विषये अधाराः लभ्यन्ते। भारतीय पुराणादिषु शुनकस्य उल्ले ...

सस्तनः

सस्तनाः अस्थिमन्त: प्राणिन: सन्ति। ते उष्णरक्तवन्त: सन्ति। ते दुग्धेन स्वशिशून् भोजयन्ति। ते स्वशिशून् पालयन्ति। तेषां शरीरं केशैः आवृतं भवति। ते जरायुज: पशवः सन्ति। परं चत्वार: सस्तनाः अण्डजाः सन्ति। अद्य ५४०० सस्तनजातयः लोके जीवन्ति। तेशु नीलति ...

सिंहः पशुः

सिंहःपशुः वनवासी पशुः अस्ति।सिंहः ग्रामे न वसति, किन्तु वने । अरण्यवासिनां गजशार्दूलवराहादीनां मध्ये सिंहः शूरः गम्भीरः बलिष्ठश्च । अनुपमपराक्रमेण सः सर्वान् मृगान् अतिशेते । अत एव तस्य मृगराजः’ इति प्रसिद्धिः अस्ति पराक्रमे सिंहाः लोकसिद्धाः । अ ...

रक्तम्

शरीरे जीवकणानां वाहकम् अस्ति इदं रक्तम् एव । रक्तम् एव सर्वेषां जीविनां पोषकशक्तिः । इदं रक्तं किञ्चित् अमूल्यं जीवद्रवम् अस्ति । रक्तम् आङ्ग्लभाषायां Blood इति उच्यते । रक्ते "प्लास्म" नामकः कश्चन जीवरसः भवति । रक्तं रक्तवर्णस्य रक्तकणैः, श्वेतर ...

व्यायामः

व्यायामात् लभते स्वास्थ्यं दीर्घायुष्यं बलं सुखं। आरोग्यं परमं भाग्यं स्वास्थ्यं सर्वार्थसाधनम्॥ भ्रमण-धावन-क्रीडनादिभिः शरीरं श्रान्तकरणं व्यायामः कथ्यते । व्यायामः नित्यं करणीयः भवति । अस्य नित्यानुष्ठानेन गात्राणि पुष्टानि भवन्ति । शरीरे रक्तस ...

बिग्-ब्याङ्ग्

बिग्-ब्याङ्ग् अर्थात् महाविस्फोटसिद्धान्त । एषः सिद्धान्तः इदानीं तावत् सृष्टिशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमैः अधिकविज्ञानिभिः अङ्गीक्रियते । अस्य सिद्धान्तस्य स्थूलपरिचयो नाम – जगतः सृष्टिः एकेन बृहत् स्फोटेन सम्पन्ना । तत्र पूर्वं न किञ्चित् आसीत् । स ...

विद्युदणुः

फलकम्:Infobox particle विद्युदणुः Electron नाम ऋणात्मकशक्तिधारकाः कणाः भवन्ति । परमाणुः इत्यस्मिन् प्राधान्येन प्रोटान्, न्यूट्रान् विद्युदणु इति अंशत्रयं भवति । एतेषां घटकानां द्रव्यराशिः प्रोटान् अपेक्षया बहु न्यूनम् । एतस्य घटकस्य चार्ज् अर्था ...

कुस्तुम्बरी

कुस्तुम्बरी धान्याकम् भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इदं धान्याकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इदं आङ्ग्लभाषायां Coriander इति उच्यते । अस्य धान्याकस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum Saticiam इति । अस्य धान्याकस्य धान्यकं, धान्यका, धान्य ...

गृहौषधानि

यानि वस्तूनि गृहे औषधत्वेन उपयुज्यन्ते तानि गृहौषधत्वेन परिगण्यन्ते । पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । भारते तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं ...

जातीपत्रम्

एतत् जातीपत्रम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन पत्रविशेषः । एतत् जातीपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीपत्रम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg Leaves इति उच्यते । एतत् जातीपत्रम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक् ...

जातीफलम्

एतत् जातीफलम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् जातीफलम् अपि सस्यजन्यः आहारपसार्थः । एतत् जातीफलम् आङ्ग्लभाषायां Nutmeg इति उच्यते । एतत् जातीफलम् आहारत्वेन तथा औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आहारत्वेन उपयोगस्य समये मितिम् अतिक्रम्य न उपयोक्तव्य ...

जीरकम्

इयं जीरिका भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । विशेषरुपेण उत्तरभारते, गुजरातराज्ये पञ्जाबराज्ये च महाप्रमाणेन अस्य वर्धनं भवति । जीरिका सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा जीरिका आङ्ग्लभाषायां Jeera अथवा Cumin इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति ...

मधु (आहारपदार्थः)

अयम् आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र उपलभ्यते एव । अयं सस्यजन्यः एव आहारपदार्थः परन्तु कीटकुलीयाः मधुमक्षिकाः सङ्गृह्णन्ति । आङ्ग्लभाषायाम् एतत् Honey इति वदन्ति । मधु विना आयुर्वेदस्य चिकित्सानां कल्पनाम् अपि कर्तुं न शक्नुमः तथा प्रसिद्धम् अस्त ...

मरीचम्

एतत् मरीचम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एतत् मरीचम् अपि सस्यजन्यः कश्चन आहारपदार्थः । एतत् मरीचम् आङ्ग्लभाषायां Black Pepper इति वदन्ति । एतत् मरीचं प्रायः भारते सर्वत्र उपयुज्यते एव । अस्य मरीचस्य मरिचक्नं, पलितं, श्यामं, वल्लीजं, कृष ...

मेथिका

इयं मेथिका अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा मेथिका आङ्लभाषायां Methi इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Tyrigonella foenum graecum इति । एतस्याः मेथिकायाः दीपनी, उग्रा, कुञ्चिका, बहुपत्रिका, मल ...

यवाग्रजः

इयं यवानी अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । इयं यवानी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । इयं यवानी आङ्ग्लभाषायां Ammi majus इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Trachyspermum amm इति । एषा तृणकुले Umbellignase कुले अन्तर्भवति । अस्याः यवान् ...

हरिद्रा

हरिद्रासस्यम् संस्कृतं नाम - हरिद्रा, काञ्चनी, पीता, निशाख्या, क्रिमिघ्ना, हलदी योषित्प्रिया, इट्टविलासिनी कन्नडनामानि - अरशिन /अर्शिना मराठीनामानि - हळद वैज्ञानिकं नाम -Curcume Longa, Linn तेलगुनामानि - पसपु/ फा,जरद चोव हिन्दीनामानि - हल्दी, हर् ...

हिङ्गु

हिङ्गु इत्यस्य आङ्ग्लभाषायां Devils Dung इति नाम । अयम् अपि आहारपदार्थः भारते अधिकप्रमाणेन उपयुज्यते । अस्य वैज्ञानिकं नाम अस्ति Ferula marthe इति । भारतस्य पाकशालायां प्रमुखं स्थानं वहति हिङ्गु । सर्वस्य कटुयुक्तस्य अपि पाकस्य सज्जीकरणस्य अनन्तर ...

अयस्कान्तचिकित्सा

अयस्कान्तचिकित्सा चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । अस्याः चिकित्सायाः द्वे पद्धती वर्तेते । एका सार्वदैहिकचिकित्सा अपरा स्थानिकचिकित्सा इति । सार्वदैहिकचिकित्सायां करतलयोः औषधादिलेपनेन चिकित्सा क्रियते । स्थानिकचिकित्सायां तु रोगग्रस्ते भागे लेपयन्ति इ ...

ओटोल्यारिंजियोलोजी

American Academy of Otolaryngic Allergy Australian Society of Otolaryngology-Head and Neck Surgery International Federation of Oto-rhino-laryngological Societies Society for Ear, Nose and Throat Advances in Children American Rhinologic Society Am ...

प्रकृतिचिकित्सा

प्रकृतिचिकित्सा चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । अस्यां पद्धतौ प्रकृतिशक्त्या चिकित्सा क्रियते । अस्यां चिकित्सायां शस्त्रचिकित्सायाः औषधस्य च अल्पम् उपयोगं कुर्वन्ति। एषा पद्धतिः विश्वस्य अनेकाः चिकित्सापद्धतीः आश्रिता अस्ति । यथा, भारतस्य आयुर्वेदचिक ...

प्राणचिकित्सा

प्राणशक्तिचिकित्सा चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । एषा चिकित्सा प्राचीना । मन्त्रचिकित्सा, शमनिकचिकित्सा, दैविकचिकित्सा इत्याद्याः अस्याः चिकित्सायाः समानाः चिकित्साः भवन्ति।

युनानिचिकित्सा

युनानिचिकित्सा चिकित्सापद्धतिषु अन्यतमा । ’हिकमत’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । ’युनानी-तिब उत युनान’ नाम्ना अपि प्रथिता एषा चिकित्सा । भारते शताधिकेषु विश्वविद्यालयेषु युनानिचिकित्सां बोधयन्ति । भारतीय प्राचीन आयुर्वेदचिकित्सायाः अस्याः ...

रेकिचिकित्सा

रेकिचिकित्सा पर्यायचिकित्सासु अन्यतमा । एषा एका आध्यात्माभ्यासविशेषः । एनां चिकित्सां १९२२ तमे संवत्सरे जपान्-देशस्य बौद्धधर्मस्य ’मिकावो उसायि’ नामकः प्रसिद्धिपथे आनीतवान् । ’पाम् हीलिङ्ग्’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । एतत् विधानं पूरकच ...

होमियोपति

होमियोपति एका चिकित्सा पद्धतिः अस्ति । अस्याः चिकित्सायाः जन्मदाता साम्युयेल् हानिमन् वर्यः । एषा पद्धतिः ’समरूपतासिद्धान्ताधारिता’ । वैद्याः उक्तसिद्धान्तस्य अनुसारेण रोगपरीक्षणानन्तरम् औषधानां निर्देशं कुर्वन्ति । किन्तु रोगलक्षणानाम् अपेक्षया ...

एड्स् रोगः

‘एड्स् रोगस्थस्य विषये विचार्यमाणे आदौ ‘एड्स्’ इति पदं विचारणीयं भवति । अस्मिन् पदे चतुर्णामांग्लवर्णानां AIDS – इत्येषां समन्वयः विद्यते । तत्र – S – वर्णात् –सिंड्रेम Syndrom अर्थात् लक्षणसमूहः । A – वर्णात् –एक्वायर्ड Acquired अर्थात् शरीरे यत ...

कुष्ठरोगः

कुष्ठरोगः रोगेषु अन्यतमः भवति । अयं दीर्घकालिकः रोगः । मैकोब्याक्टीरियं लेप्रेयि-जीवाणुभिः, मैकोब्याक्टीरियं लेप्रोमतोसिस् जीवाणुभिः च संक्रमितः भवति एषः रोगः । प्राथमिकस्तरे एषः रोगः पेरिफेरेल् नराणां ग्रानुलोमाटोस्-रोगः, उपरितनभागस्य श्वासेन्द् ...

कोरोना-विषाणुः

कोरोना-विषाणुः अनेकप्रकाराणां विषाणूनाम् एकः समूहः भवति, यश्च स्तनधारिषु पक्षिषु च रोगान् जनयति । एते विषाणवः अम्लीयाः भवन्ति । एतैः मानवेषु श्वासनलिकासु सङ्क्रमणं भवितुम् अर्हति। प्रायः एतैः पीनसः श्वासः कासः ज्वरः मृत्युः च अपि भवेत् । गोसु सूक ...

जानुवातः सन्धिवातश्च

मम जानुद्वये सन्धिषु च पीडा भवति, अहं सन्धौ ज्वलनपीडामनु भवामि, कश्चिद्वदति मम जानुनि शोथः जायते, मम जानु रक्तवर्णं दृश्यते” इत्येवं प्रकारेण बहुधा अस्य रोगस्य विषये श्रूयते । वातजनितशरीरचालनं कष्टकरं भवति । वातरोगाः विभिन्नप्रकारकाः सन्ति । तेषु ...

ज्वरः

ज्वरः रोगचिह्नेषु अन्यतमः । शरीरे सामान्यौष्णस्य अपेक्षया अधिकम् औष्ण्यं भवति चेत् ज्वरपीडितः भवति । मनष्यस्य शरीरे सामान्यतया ३७ डिग्रिपरिमाणम् औष्ण्यं भवति । अस्य परिमाणस्य अपेक्षया औष्ण्यम् अधिकं भवति शरीरे ज्वरचिन्हम् सूचयन्ति । ज्वरः वर्धते ...

मधुमेहः

मधुमेहः कश्चन रोगः विद्यते । अधुनातनसमाजे मधुमेहरोगः साधारणरोगरूपेण बहुभिः अभिज्ञायते । रोगस्य लक्षणं विभिन्नेषु जनेषु बहुधा भिद्यते । रोगिणां रक्ते मूत्रे च शर्करायाः अंशः अवलोक्यते इत्येतत् रोगस्य मुख्यलक्षणम् । अग्न्याशयः सम्यक् क्रियाशीलः न भ ...

मलेरियारोगः

मलेरिया कश्चन रोगविशेषः । एषः सांक्रामिकः रोगः भवति । प्लास्मोडियंजातीयः प्रोटोसोवन्-जीवाणुः अस्य रोगस्य कारणीभूतः जीवाणुः । पञ्चजातीयप्लास्मोडियं जीवाणवः मनुष्यस्य मलेरियारोगस्य कारणीभूताः भवन्ति । मलेरियारोगस्य तीव्रतायाः कारणीभूतः भवति प्लास्म ...

मस्तिष्करोगः

मस्तिष्करोगः कश्चन मस्तिष्कसम्बन्धित रोगः । शिरोभागे कापले निहतः मस्तिष्कः। मानवस्य अतीव मुख्यम् अङ्गं भवति । अयं मस्तिष्कः त्रिधा विभक्ता । मस्तिष्कस्य पुरोभागः, मस्तिष्कस्य पृष्ठभागः, मस्तिष्कस्य मध्यभागः च इति । मस्तिष्कस्य पुरोभागः अधिकभागः आ ...

मानसिकरोगः

मानसिकरोगः रोगेषु अन्यतमः । मानसिकव्यत्ययः अधिकप्रमाणेन भवति चेत् सः मानसिकरोगः भवति । मनुष्यः यदा खिन्नः भवति तदा सः दुःखभावनायुक्तः भवति । अल्पावधिखिन्नस्य मनुष्यस्य चिकित्सा अनपेक्षिता । किन्तु दीर्घावधिं खिन्नतां यः अनुभवेत् तस्य मनुष्यस्य चि ...

शिरोवेदना

‘’’शिरोवेदना’’’ कश्चन रोगः । मस्तिष्के विद्यमाना वेदना । कपालस्य अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः, पटलाः, मांसखण्डाः च वेदनां मनसे सूचयन्ती । कपालस्य अन्तर्भागे बहिर्भागेच विद्यामानाः रक्तनालाः यदि आभोगायन्ते तर्हि शिरोवेदनायाति ।

श्वासरोगः

रोगोऽयं ‘श्वासः’ इति कथ्यते । रोगेऽस्मिन् रोगी श्वासप्रश्वासयोः कष्टमनुभवति । यतोहि श्वासनले कफस्य घनीभूतत्वात् श्वासक्रियायां कष्टम् अनुभूयते । कदाचित् रोगी अकर्मण्योऽपि भवितुमर्हति । श्वासनलं परितः कफानां घनीभूतत्वात् रक्तकोषसमूहस्य सङ्कोचः भवत ...

हृदयाघातः

हृदयाघातः कश्चन हृद्रोगेषु अन्यतमः। रक्तप्रसरणे न्यूनता भवति चेत् हृदयस्य मांसखण्डाः क्षीयमाणाः भवन्ति । एतदेव हृदयाघातः इति कथयन्ति । ’करोनरि’ नामकेषु केशिकेषु एकम् केशिकम् पिहितं भवति चेत् हृदयाघातः भविष्यति । कस्मैश्चित् अपि, कदापि वा एषः रोगः ...

जपापुष्पम्

पुष्पेषु जपायाः विशिष्टं स्थानं विद्यते । विकसितं जपपुष्पं ध्यानमग्नमिव दृश्यते इति कारणेन अस्य नाम जपा इति अन्वर्थकम् इति कथयन्ति । कर्तितशाखायाः रोपणेनैव नूलनसस्यं वर्धते । अस्य विशेषपोषणं नापेक्षितम् । सर्वत्र अधिकप्रयासेन विना एतत् सस्यं वर्ध ...

पाटलपुष्पम्

पुष्पाणां राज्ञी इति ख्यातं पाटलपुष्पं सुगन्धेन, सैन्दर्येण च अन्यानि सर्वाणि अतिशेते, अस्मिन् अनेके औषधीयगुणाः अपि विद्यन्ते । पाटलपुष्पस्य अर्कं सज्जीकृत्य औषधत्वेन उपयोगं कुर्वन्ति । पाटलरसः गुलकन्दश्च विपण्यां लभ्यमानं पाटलनिर्मितं वस्तु वर्तते ।

केरवृक्षः

कल्पवृक्षः भारतीयभाषासु कथ्यमानः अयं वृक्षः बहुवर्षीयं सस्यम् अस्ति । नारिकेलः कल्पवृक्षः इति अस्य नामान्तरम् । अस्य सर्वेऽपि अङ्गानि उपयोगाय भवन्ति इति अपि च अयं वृक्षः बहुकालं स्वपालकाय आहारं ददाति । उक्तं च. नारिकेरवृक्षे शाखाविशाखाः न भावन्ति ...

खदिरवृक्षः

खदिरवृक्षः कश्चन वृक्षविशेषः । आङ्ग्लभाषायां Acacia इति उच्यते । खदिरवृक्षः" प्याबसिये” कुटुम्बस्य" मिमोसोय्डि” इति उपप्रभेदे अन्तर्भवति । एते खदिरवृक्षाः गुल्मस्य अथवा भाररहितानां वृक्षाणं कुले सन्ति । एतेषां वृक्षाणाम् अस्तित्वं १७७३ तमे वर्षे ...

पनसवृक्षः

पनसवृक्षः नित्यहरिद्वर्णकननस्य कश्चित् महावृक्षविशेशः । अयं वृक्षः एशियाखण्डस्य आग्नेयपूर्वदिशायाम् अधिकं प्ररोहति । पनसवृक्षाः भरतस्य वेलाभूप्रदेशेषु अपि अधिकतया दृश्यते । आवर्षम् अस्मिन् हरिद्वर्णपत्राणि शोभन्ते । पर्णानि १०-२०सें.मी. दीर्घाणि ...

पूगवृक्षः

एषः पूगवृक्षः भारते अपि वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । तस्य वृक्षस्य फलम् एव पूगफलम् इति उच्यते । अयं पूगवृक्षः आङ्ग्लभाषायां Betel tree इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Areca catechu इति । पूगफलं किञ्चित् वाणिज्यफलोदयः । अस्य पूगस्य मूलं ...