ⓘ मुक्त ज्ञानकोश. क्या आप जानते हैं? पृष्ठ 16

दौसामण्डलम्

दौसामण्डलस्य विस्तारः २९५० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे करौलीमण्डलं, भरतपुरमण्डलं च, पश्चिमे जयपुरमण्डलम्, उत्तरे अलवरमण्डलं, दक्षिणे सवाई माधोपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सवा, बाणगङ्गा इत्येते द्वे नद्यौ प्रवहतः ।

धौलपुरमण्डलम्

धौलपुरमण्डलस्य विस्तारः ३०८४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे करौलीमण्डलम्, उत्तरे उत्तरप्रदेशराज्यं, भरतपुरमण्डलं च, दक्षिणे मध्यप्रदेशराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बल इत्येषा एका एव नदी प्रवहति ।

नागौरमण्डलम्

नागौरमण्डलस्य विस्तारः १७७१८ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे जयपुरमण्डलं, पश्चिमे जोधपुरमण्डलम्, उत्तरे बीकानेरमण्डलं, चुरूमण्डलं, सीकरमण्डलं च, दक्षिणे अजमेरमण्डलं, पालीमण्डलं, जोधपुरमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले ३६.१६ मिल्ली ...

पालीमण्डलम्

पालीमण्डलस्य विस्तारः १२३३०.७९ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे राजसमन्दमण्डलं, दौसामण्डलं च, पश्चिमे जालौरमण्डलं, बाडमेरमण्डलं, सिरोहीमण्डलं च, उत्तरे नागौरमण्डलम्, अजमेरमण्डलं, जोधपुरमण्डलं च, दक्षिणे उदयपुरमण्डलं, सिरोहीमण्डलं ...

प्रतापगढमण्डलम् (राजस्थानम्)

प्रतापगढमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति प्रतापगढनामकं नगरम् ।

बांसवाडामण्डलम्

बांसवाडामण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति बांसवाडानामकं नगरम् ।

बाडमेरमण्डलम्

बाडमेरमण्डलस्य विस्तारः २८३८७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे पालीमण्डलं, जोधपुरमण्डलं च, पश्चिमे पाकिस्थानदेशः, उत्तरे जैसलमेरमण्डलं, दक्षिणे जालौरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले केवलं २९.९९ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

बारामण्डलम्

बारामण्डलस्य विस्तारः ६९९२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे मध्यप्रदेशराज्यं, पश्चिमे कोटामण्डलम्, उत्तरे मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणे झालावाडमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ८९५.२ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्ड ...

बीकानेरमण्डलम्

बीकानेरमण्डलस्य विस्तारः ३०२४७.९० अस्ति । अस्य पूर्वे चुरूमण्डलं, पश्चिमे पाकिस्थानदेशः, उत्तरे श्रीगङ्गानगरमण्डलं, दक्षिणे जोधपुरमण्डलं, नागौरमण्डलं च अस्ति । अस्मिन् मण्डले इन्दिरा गान्धी कुल्या अस्ति ।

बून्दीमण्डलम्

बून्दीमण्डलस्य विस्तारः ५५५० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे कोटामण्डलं, पश्चिमे भीलवाडामण्डलम्, उत्तरे टोङ्कमण्डलं, दक्षिणे चित्तौडगढमण्डलम् अस्ति ।

भरतपुरमण्डलम्

भरतपुरमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति भरतपुरम् इत्येतन्नगरम् । पुरा एतन्नगरं कदम्बवृक्षाणां मृग्यस्थानमासीत् । पक्षिणां जीवनाध्ययनं कुर्वताम् इदम् अपूर्वस्थानमस्ति । इदानीं ३२८ विविधजातीयाः पक्षिणः अत्र दृ ...

भीलवाडामण्डलम्

भीलवाडामण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति भीलवाडा इत्येतन्नगरम् ।

राजसमन्दमण्डलम्

राजसमन्दमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति राजसमन्द इत्येतन्नगरम् ।

श्रीगङ्गानगरमण्डलम्

श्रीगङ्गानगरमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति श्रीगङ्गानगरम् ।

सवाई माधोपुरमण्डलम्

सवाई माधोपुरमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति सवाई माधोपुरम् इत्येतन्नगरम् ।

सिरोहीमण्डलम्

सिरोहीमण्डलस्य विस्तारः ५,१३६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उदयपुरमण्डलं, पश्चिमे जालौरमण्डलम्, उत्तरे पालीमण्डलं, दक्षिणे गुजरातराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

सीकरमण्डलम्

सीकरमण्डलस्य विस्तारः ७७४२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे जयपुरमण्डलं, पश्चिमे चुरूमण्डलं, नागौरमण्डलं च, उत्तरे झुञ्झुनुमण्डलं, दक्षिणे जयपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ४५९.८ मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति ।

हनुमानगढमण्डलम्

हनुमानगढमण्डलं राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति हनुमानगढनामकं नगरम् ।

दक्षिणसिक्किममण्डलम्

दक्षिणसिक्किममण्डलस्य विस्तारः ७५००० हेक्टर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि पूर्वसिक्किममण्डलं, पश्चिमदिशि पश्चिमसिक्किममण्डलम्, उत्तरदिशि उत्तरसिक्किममण्डलं, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गालराज्यम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् १६२.५ से.मी.मितः वार्षिकवृष्ट ...

पूर्वसिक्किममण्डलम्

पूर्वसिक्किममण्डलस्य विस्तारः ९६४ च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि भूतानदेशः, पश्चिमदिशि दक्षिणसिक्किममण्डलम्, उत्तरदिशि उत्तरसिक्किममण्डलं, दक्षिणदिशि पश्चिमबङ्गालराज्यम् अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ३८९४ मि.मी.मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । ...

गुवाहाटी

गुवाहाटी प्राचीनकाले प्राग्ज्योतिषपुर, दुर्जय इति कथ्यते स्म । इदम् असमराज्यस्य महत् नगरम् अस्ति । भारतदेशे वेगेन वर्धमानेषु नगरेषु अन्यतमम् । भारतस्य ईशान्यदिशि विद्यमानं महद्नगरम् । ईशान्यभागस्य द्वारम् इति कथ्यते । असमराज्यस्य राजधानी दिस्पुर ...

इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः

इन्दौर-पटना-द्रुत-रेल-यानस्य अकस्मातः २० नवम्बर २०१६ दिनाङ्के कानपुर-महानगरात् १०० किलोमीटरदूरे पुखरायां-प्रान्ते अभवत्। अकस्मातस्य समयः रविवासरे ब्राह्मीमुहूर्ते त्रिवादने वा समीपे काले अभवत्। पटना-इन्दौर-द्रुत-यानस्य चतुर्दश रेलकक्षाः लोहपथः भ् ...

गढवाल् हिमालयः

गढवाल् हिमालयः उत्तराखण्डप्रदेशस्य सुन्दरं स्थलम्। उत्तराञ्चलराज्यमेव पर्वतानाम् स्थानमस्ति । अत्र पर्वतेषु सदा तुषारावृतं दृश्यं द्रष्टुं शक्यते। प्रपातेषु सदा शीतलं जलं प्रवहति। तृणावृतानि समतलानि आकर्षकानि भवन्ति। गढवालप्रदेशस्य विस्तारः ५००० ...

कर्णाटकस्य आदिवासिनः

कर्णाटकराज्यस्य सांस्कृतिकविस्मयेषु आदिवासिनः अपि अन्तर्भवन्ति । अत्र ५० अपेक्षया अधिकानि आदिवासिजनाङ्गानि सन्ति । समाजविज्ञानिनः यैः लक्षणैः ‘आदिवासिनां’ विषये विवरणं वदन्ति, तैः लक्षणैः सह एतेषां तुलना कर्तुं न शक्या एव । नगरे, ग्रामे च वासं कु ...

कर्णाटकस्य जलबन्धाः

जीवनं जीवनाधारम् इति उक्तिः प्रसिद्धा एव । जलस्य सलिलम्, उदकम्, वारि, नीरम्, जीवनम् इति पर्यायपदानि सन्ति । जलेन विना पशुपक्षिवृक्षमानवानां जीवनं न शक्यते । अतः जलम् जीवनस्य मूलम् आधारः एव । वेणी,उत्पालिका, पालिः, रोधना,पङ्कारः इत्यादीनि जलबन्धस् ...

कर्णाटकस्य दुर्गाणि

विश्वे सर्वत्र राजानः राज्यं साम्राज्यं राजधानीं च शत्रुभ्यः रक्षितुं गिरिकन्दरदुर्गान् निर्मान्ति स्म । भारतस्य कर्णाटकराज्ये अपि केचन दुर्गाणि सन्ति ये पूर्वमहाराजैः निर्मितानि ।

कर्णाटकस्य भूविस्मयाः

अस्माकं भूमि: एव विस्मयकारिणी अस्ति । सौरव्यूहस्य ग्रहेषु भूमि: अपि अन्यतमा । अत्र शताधिका: पर्वता, अनेके समुद्रा, अग्निपर्वता, नद्य, खण्डा: एवं विस्मयानाम् आगरः एव अत्र अस्ति । सामान्यत: पञ्चाशतधिक चतुश्शतकोटिवर्षाणां भूमे: इतिहासस्य अवधौ खण्डा: ...

प्रजावाणी (कन्नडदिनपत्रिका)

प्रजावाणी” कर्नाटकराज्ये प्रसिद्धासु कन्नडदिनपत्रिकासु अन्यतमा वरीवर्ति । तत्रापि विशेषतः कर्नाटकस्य दक्षिणजिल्लासु अतीव जनप्रियतामापन्नास्ति । पदसम्पदः, चिनकुरळी इत्यादिव्यङ्ग्यचित्राणां विभागैः प्रजावाणी अतिवविशिष्टतमा वर्तते । अस्यां दिनपत्रिक ...

बयलुसीमे

कर्णाटकराज्यम् अनधिकृतरूपेण त्रिधा विभक्तम् अस्ति । घट्टप्रदेशः च इति । बयलुसीमे मलेनाडु सामान्यतः कर्नाटके घट्टप्रदेशः नाम पश्चिमघट्टप्रदेशस्य भागाः, समुद्रतीरप्रदेशः च । मलेनाडुप्रदेशः नाम पश्चिमघट्टानाम् पूर्वभागे विद्यमानः पर्वतमयः अधिकवृष्टि ...

सागर, कर्णाटकम्

सागरः शिवमोग्गमण्डलस्य एकं नगरम् तथा उपमण्डलं च। बेङ्गलूरुनगरात् ३६० कि. मी. दूरे सागरनगरम् अस्ति। सहजतया अत्र बहुवृष्टिः भवति। अत्र अरण्ये विविधप्राणिसङ्कुलानि च निवसन्ति। प्रकृतिप्रियाणां सागरः स्वर्गः एव। श्रीगन्धस्य शिल्पकलायां सागरः सुप्रसिद ...

एकतामूर्तिः

एकतामूर्तिः अर्थात् स्टैच्यू ऑफ यूनिटी गुजरातराज्ये निर्मितः कश्चन प्रकल्पः । भारतस्य लौहपुरुषस्य मूर्तिः एव एकतामूर्तिः अस्ति । यतो हि लौहपुरुषः एकतायाः प्रतीकः आसीत् । अस्य मूर्तिनिर्माणस्य विचारधारायाः पृष्ठभूमौ लौहपुरुषस्य भारतैकतायाः विचाराः ...

गुजरात साहित्य अकादमी

गुजरात साहित्य अकादमी इति काचित् गुजरातसर्वकार-सञ्चालिता संस्था वर्तते। गुजरातराज्ये प्रयुज्यमानानां भाषाणां, तासां साहित्यिकविकासस्य च कृते समर्पिता एषा संस्था वर्तते। तस्याः स्थापना १९८१ तमवर्षे जाता आसीत्। एषा संस्था राज्यस्य मुख्यभाषया गुजरात ...

गुजरातराज्यस्य उत्सवाः

समग्रे भारते भारतीयाः उत्सवान् अत्युत्साहेन, आनन्देन, वैभवेन च आचरन्ति । अस्माकं देशे आचर्यमाणानाम् उत्सवानाम् आचरणे सामाजिकं, सांस्कृतिकं, पौराणिकं, वैज्ञानिकम् अथवा ऐतिहासिकं महत्वं वर्तते एव । सुप्रसिद्धाः गुजरातराज्यस्य उत्सवाः परिचयात्मकरूपे ...

गुजरातराज्यस्य हस्तकलाः

गुजरातराज्ये काचित् हस्तकलापरम्परा एव प्रवर्तमाना दृश्यते । गुजरातराज्यस्य हस्तकलाः सनातनाः, विशिष्टाः, सुप्रसिद्धाश्च । राज्यस्यास्य नगरेषु, पट्टणेषु/पत्तनेषु, ग्रामेषु, गिरिषु विद्यमानेषु जनजातिगृहेषु च इयं परम्परा जीवति । जनजातिस्त्रियः धनोत्प ...

गुजराती साहित्यपरिषद्

गुजराती साहित्यपरिषद् गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद्-महानगरे आश्रममार्गे साबरमत्याः तीरे अस्ति । गुजराती साहित्यपरिषद् गुजरातीभाषायाः साहित्यस्य विस्ताराय, रक्षणाय च कार्यरता परिषदस्ति । एषा परिषद् गुजरातीसाहित्यस्य प्रचाराय कर्मकराणां, वाणिज्यिकानां, ...

अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणम्

अमरनाथयात्रायाम् आतङ्कीयाक्रमणं १० जुलै २०१७ दिनाङ्के अभवत्। उत्तरभारतस्य जम्मूकाश्मीरराज्यस्य अनन्तनागमण्डले एतद् आक्रमणम् अभवत्। इस्लामिकातङ्कवादिना सङ्घटनेन लश्कर-ए-तैयबा इति समूहेन कृते तस्मिन् आक्रमणे ७ श्रद्धालवः मृताः। भारतस्य आरोपः अस्ति ...

कारैक्काल् अम्बा

तमिळ्नाडु प्रदेशेचोळ्साम्राज्ये शिवभक्त्या स्वस्य सुन्दरशरीरमपि त्यक्तवत्याः अम्बायाः नाम एव कारैक्काल् अम्बा । तमिळ्नाडु मध्ये प्रसिद्धाः शिवस्य दासाः ६३ आसन् । तान् नायन्मार् इति नाम्ना आह्वयन्ति । तेषु अन्यतमा अस्ति कारैक्काल् अम्बा । चोळराज्य ...

तमिळ्नाडुराज्यस्य मण्डलानि

दिन्डुगलमण्डलम् सेलं मण्डलम् नागपट्टिणमण्डलम् कन्याकुमारीमण्डलम् तिरुवारूरुमण्डलम् विऴुप्पुरमण्डलम् नामक्कलमण्डलम् पुदुक्कोट्टैमण्डलम् तञ्जावूरुमण्डलम् शिवगङ्गामण्डलम् तिरुनेल्वेलीमण्डलम् तूतुकुडिमण्डलम् चेन्नैमण्डलम् तिरुवळ्ळूरुमण्डलम् तिरुप्पूर ...

वेलु नाच्चियार्

१७३० तमे वर्षे रामनाथपुरस्य राज्ञः चेल्ल्मुत्तुसेतुपतिः तथा चक्कन्ति अम्बा इत्यनयोः दम्पत्योः एकमात्रपुत्रीत्वेन जन्म प्राप्तवती वेलु नाच्चियार् । तथापि पुत्रः इव वर्धनं कारितं तस्याः । बहुभाषाः अधीतवती सा । १७४६ तमे वर्षे राज्ञः मुत्तुवडुगनाथस्य ...

देहली मेट्रो

देहली मेट्रो देहलीनगरस्य काचित् परिवहनसुविधा। २००२ तमे वर्षे देहली मेट्रो रेलयानानि सामान्यनागरिकेभ्यः तत्कालीनेन प्रधानमन्त्रिणा अटलबिहारीवाजपेयिना उद्घोषितः।

पश्चिमवङ्गराज्यम्

पश्चिमबङ्ग भारतस्‍य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्‍ति । अस्य राजधानी - कोलकाता । अत्रत्या जनसङ्ख्या - ९,१०,००,००० अस्ति । बहुजनसङ्ख्यायुक्तेषु राज्येषु इदं चतुर्थस्थाने विद्यते । अस्य विस्तारः ३४,२६७ चतुरस्र कि मी मितः अस्ति । एतत् राज्यं ...

नालन्दाविश्वविद्यालयः

नालन्दा अद्यतनबिहारे स्थित: पुरातनविश्वविद्यालय: अस्ति। एतत् स्थानम् ४२७ तमवर्षादारभ्य ११९७तमवर्षं यावत् प्रमुखबौद्धपीठम् आसीत्। चीनपारसिकयवनदेशेभ्यः छात्राः पठितुम् आगच्छन्ति स्म। ११९७ तमे वर्षे भक्तियार् खिल्जी एतत् अनाशयत्।

पटना

पटना बिहारराज्यस्‍य राजधानी अस्ति । पाटलीपुत्रं पुरातनभारतस्य किञ्चन नगरम् आसीत्। एतत् नगरम् अजातशत्रुणा स्थापितम्। तदनन्तरं पाटलीपुत्रं मगधमहाजनपदस्य राजधानी अभवत्। द्वौ बौद्धसङ्घौ अत्रैव अभवताम् । महाराजस्य अशोकस्य शासनकाले पाटलीपुत्रं भूमौ वरि ...

बिहारराज्यम्

बिहार भारतस्‍य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् । एतस्य राजधानी पटना अथवा पाटलीपुत्रम् अस्ति । अस्य राज्यस्य पूर्वभागे पश्चिमवङ्गराज्यं, दक्षिणभागे झारखण्डराज्यञ्च विद्यते । बिहारइत्येतत् पदं प्रायशः बौद्धविहारम् इत्यत्र विद्यमानस्य विहारशब्दस् ...

महाबोधिमन्दिरम्

महाबोधिः इति ख्यातं बुद्धगयामन्दिरम् इष्टिकया निर्मितं प्राचीनं बौद्धमन्दिरं वर्तते । अत्रत्यं पूर्वतनं मन्दिरं क्रि.पू.तृतीये शतके निर्मितम् । अत्रत्यानि अन्यानि मन्दिराणि पञ्चमे षष्ठे वा शतके निर्मितानि स्युः । बुद्धेन अत्रैव आत्मज्ञानं प्राप्त ...

सम्पूर्णकान्तियात्रा

१९७४ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य एकोनविंशतितमे दिनाङ्के बिहारराज्यस्य पटना-महानगरस्थे गान्धि मैदान स्थले विशालसभायाः आयोजनं कृतवान् जयप्रकाशः । तस्यामेव सभायामेव जनाः तं सम्बोधिवन्तः लोकनायक इति । ततः १९७४ तमस्य वर्षस्य जून-मासस्य पञ्चे दिनाङ्के ...

सासाराम

सासारामनगरं बिहारराज्ये भोजपुरमण्डलस्य लघुपत्तनम् अस्ति । अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ ...

हेलियोदर स्तम्भः

हेलियोदर स्तम्भः मध्यप्रदेशे विदिशानगरे स्थितः अश्मस्तम्भः अस्ति। एषः स्तम्भः। एषः स्तम्भः क्रि.पू ११३ तमे वर्षे हेलियोदरेण य्वनराजदूतेन प्रस्थापितम्। हेलियोदरः अन्तलिकितेन यवनराजेन शुङ्गराजस्य भागभद्रस्य सभाम् प्रेषितः। स्तम्भस्योपरि गरुडस्य मूर ...

अश्मकः

अश्मकजनाः दक्षिणपथे आसन् । दक्षिणभारते गोदावरीनद्याः तीरे वसन्ति स्म ते बुद्धस्य अवधौ । विन्ध्यपर्वतस्य उत्तरभागे वसतां तेषं रजधनी आसीत् "पोटाना" अथवा "पोटाली"नगरम् । महाभरतस्य काले एतत् नगरं "पौण्डन्य" नाम्ना निर्दिश्यते स्म । पाणिना अपि अश्मकजन ...

संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनम्

संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनम् इति महाराष्ट्रे अभवत् महत्वपूर्णम् आन्दोलनम् । महाराष्ट्रराज्यस्थापनाविषये ऐतिहासिक: महत्वपूर्णविषय: । संयुक्तमहाराष्ट्रान्दोलनं महाराष्ट्रराज्यनिर्माणस्य कारणम् । १९५० त: १९६० पर्यन्तम् आन्दोलनम् अभूत् । १९६० पर्यन्तं ...